Aanwijzingen van rijksmonumenten door de jaren heen
Introductie
Vandaag de dag is het gemakkelijk om te zoeken naar rijksmonumenten. Er is een Rijksmonumentenregister waarin alle rijksmonumenten te vinden zijn. De stand daar is actueel en er kan gefilterd worden op zaken als provincie, gemeente en plaats maar ook op functies. In de Erfgoedmonitor kan hetzelfde gevonden worden en kan bijvoorbeeld gekeken worden naar de stand van het aantal rijksmonumenten per categorie in een bepaald jaar. Ook is het mogelijk de toename te zien van het aantal rijksmonumenten vanaf het jaar 2000. Vervolgens is op het niveau van het rijksmonument zelf de kennis over het monument ontsloten in de Kennisbank. Ook daar staat het jaar van aanwijzing vermeld, maar geeft dus alleen inzicht in de aanvullende kennis die er is over het monument.
De eerste aanwijzingen vonden echter al in de jaren zestig plaats. De geschiedenis van het monumentenbestand wordt uit de doeken gedaan in Rijksmonumentenregister - Ontstaansgeschiedenis van het bestand. Het inzicht in hoe het aantal aanwijzingen zich door de jaren heeft ontwikkeld, komt expliciet aan bod in deze data story. We kunnen aan de hand van deze story kijken naar wanneer monumenten zijn aangewezen, welke categorieën monumenten dat zijn en waar dat in Nederland gebeurde.
Rijksmonumenten
Een gebouw, bouwwerk, archeologische site, aanleg of ander object dat voldoet, kan op grond van de Erfgoedwet aangewezen worden als rijksmonument. In 1961 werd de eerste Monumentenwet van kracht, voluit Wet houdende voorzieningen in het belang van monumenten van geschiedenis en kunst. Op grond van die wet kon de minister rijksmonumenten aanwijzen. Daadwerkelijk werden de eerste rijksmonumenten pas aangewezen in 1965. Dat had te maken met de procedures die opgestart en doorlopen moesten worden. Dat eerste jaar werden 1.771 van het huidige aantal rijksmonumenten aangewezen. Het kan zijn dat van alle aanwijzingen uit dat jaar er inmiddels weer een aantal zijn afgevoerd. De uitleg daarover is te vinden in de story Zoeken naar afgevoerde rijksmonumenten.
De datastory
Deze story laat zien hoe het aantal aanwijzingen zich sinds de jaren zestig heeft ontwikkeld. In de story wordt een actueel overzicht geboden van de huidige stand van zaken, alvorens in te gaan op de aanwijzingen zelf. Daarin zijn duidelijk twee pieken waarneembaar. De eerste piek is die van de allereerste invoer in de jaren zestig tot 1973. Op dat moment waren 35.534 rijksmonumenten uit het huidige bestand aangewezen. Dat waren onder meer de toen nog bestaande monumenten uit de Voorloopige lijst der Nederlandsche monumenten van geschiedenis en kunst die in de decennia daarvoor was opgesteld na onderzoek door de Rijkscommissie voor Monumenten. Vervolgens waren na het instellen van de Monumentenwet talloze medewerkers van de toenmalige Rijksdienst voor de Monumentenzorg (1946-2006) het land doorgereisd op zoek naar monumenten. Deze werden vervolgens voorgedragen op grond van hun algemeen belang wegens hun schoonheid, hun betekenis voor de wetenschap of hun volkskundige waarde. Het ging om alle vóór ten minste vijftig jaar vervaardigde zaken, maar in de praktijk werd in eerste instantie vooral gekeken naar de periode tot 1850.
De tweede piek lag tussen 1997 en pakweg 2002 toen de monumenten uit de Monumenten Selectie Procedure (MSP) werden aangewezen. Die aanwijzingen kwamen voort uit het Monumenten Inventarisatie Project (MIP) waarbij alle grote steden en de provincies een inventarisatie hebben gemaakt van mogelijke monumenten uit de periode 1850-1940. Meer dan 150.000 records werden aangeleverd, waarbij het waarschijnlijke aantal gebouwen tegen de 500.000 liep. Dat kwam mede door de opname van complete straten met tot wel tientallen woningen. In die periode werden ruim 13.000 rijksmonumenten toegevoegd aan het bestand.
Nadien vonden nog enkele verfijningsoperaties plaats zoals die van de hoofdcategorie Kastelen, buitenplaatsen en parken. Vaak was in eerste instantie alleen het hoofdgebouw aangewezen of een verzameling van losse gebouwen. In de verfijningsoperatie werden nu complete buitenplaatsen en kasteelterreinen met de aanleg rondom aangewezen, vaak ondergebracht in een complex. Ook binnen andere categorieën zijn toen nieuwe omschrijvingen gemaakt en aanwijzingen gedaan omdat gebleken was dat de bescherming niet optimaal was.
Query's zelf samenstellen
De datastory laat zich opdelen in een gedeelte dat naast de actuele stand van zaken gegevens toont over de aangewezen monumenten per hoofdcategorie en hoe die door de tijd heen aangewezen zijn. Dit biedt een overzicht van het aantal aanwijzingen per jaar maar ook een cumulatief overzicht. In het tweede deel kan men zelf filteren op hoofdcategorie om te zien hoeveel van elke categorie per jaar zijn aangewezen. Deze query laat bijvoorbeeld zien, in lijn met het verhaal hiervoor, dat veel objecten uit de hoofdcategorie Kastelen, landhuizen en parken tussen 1998 en 2007 zijn aangewezen. Voor Woningen en woningbouwcomplexen is te zien dat de meeste van die categorie vooral in de beginjaren zijn aangewezen.
Deze vraag kan vervolgens verfijnd worden door zelf een periode te kiezen bij een bepaalde hoofdcategorie. Hieruit kom bijvoorbeeld naar voren dat tussen 2015 en 2020 slechts vier gebouwen uit de categorie Bestuursgebouwen, rechtsgebouwen en overheidsgebouwen zijn aangewezen.
Vervolgens wordt inzicht gegeven in WAAR de aanwijzingen plaatsvonden, verdeeld naar de twee pieken, buiten de pieken en per provincie. Hieruit komt naar voren dat in alle pieken vooral veel rijksmonumenten zijn aangewezen in Noord-Holland. De getoonde data kan men vervolgens zelf verfijnen op hoofdcategorie, begin- en eindjaar en op provincie en die keuze wordt dan in een kaartbeeld getoond. Daarmee kan heel goed de spreiding van de aanwijzingen getoond worden, maar ook dus de periode waarin dat gebeurde. de eerder getoonde tabel met de pieken is vervolgens ook nog eens naar de top 20 grootste gemeenten uitgewerkt. Hieruit wordt in een oogopslag duidelijk dat tijdens de eerste piek nagenoeg alle rijksmonumenten in Amsterdam zijn aangewezen, met Maastricht als goede tweede.
Samen schetsen de cijfers, grafieken en kaarten de opbouw en ontwikkeling van het Nederlandse rijksmonumentenbestand sinds de jaren zestig van de vorige eeuw. Door verschillende ontwikkelingen kan het bestand door de tijd veranderen, mede op grond van nieuwe aanwijzingen maar ook door afvoeren van objecten door bijvoorbeeld brand.
Samenvattend
De data story biedt niet alleen inzicht in de aantallen en spreiding van de aanwijzingen, maar maakt ook zichtbaar hoe het beleid, de waardering en het inzicht in erfgoed zich hebben ontwikkeld. De samenhang tussen wetgeving, onderzoek en selectie komt hierin duidelijk naar voren. Zo vormt deze analyse niet alleen een overzicht van cijfers, maar ook een weerspiegeling van ruim zestig jaar monumentenzorg in Nederland.
Meer informatie of hulp
Mail het team Erfgoeddata & Datamanagement: datamanagement@cultureelerfgoed.nl
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema's
Specialist(en)
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 17 dec 2025 om 04:01.