Dekzandkoppen Varsseveld

< Aardkundig erfgoed - inleiding


Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

Dekzandkopjes ten zuiden van Varsseveld afgezet met een kleinschalig dekzandreliëf aan het eind van de laatste ijstijd, het Weichselien (ongeveer 110.000-11.700 jaar geleden). Zij zijn 1 tot 10 hectare groot en steken 1 tot 2 meter boven de omgeving uit. Op de kopjes zijn bouwlanden aangelegd die zijn opgehoogd door een plaggendek, wat hun hoogte duidelijk in het landschap heeft vastgelegd. Heirdoor is een kenmerkend kleinschalig kampenlandschap ontstaan, waarbij de kampen ook wel eenmans-essen genoemd.

Aardkundig fenomeen (primair)[bewerken]

dekzandkopje

Periode(s)[bewerken]

  • Pleistoceen - Weichselien
  • Holoceen

Gevormd door[bewerken]

mens, wind

Kenmerkendheid[bewerken]

  • Gebied met het grootst aantal dekzandkopjes van Nederland, die zorgen voor een kenmerkend kleinschalig dekzandreliëf.
  • Voorkomen van kleine versnipperde dekzandkopjes van belang voor kampenlandschap.
AHN hoogtebeeld (kaart) van de dekzandkopjes ten zuiden van Varsseveld
Afb.1. AHN hoogtebeeld van de dekzandkopjes ten zuiden van Varsseveld. Kleine opgehoogde heuvels (kampen of eenmans-essen) zijn zichtbaar in het reliëf. (klik voor vergroting)
Foto van de Eenmans-es aan de Harterinkdijk
Afb. 2 Eenmans-es aan de Harterinkdijk. Foto: Harm Jan Pierik, RCE.

Ontstaansgeschiedenis

Dekzandkoppen tijdens de laatste ijstijd

Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (ongeveer 110.000-11.700 jaar geleden), heerste een periglaciaal klimaat in Nederland. Door een afwisselend toendra en poolklimaat was er weinig vegetatie, waardoor de wind vrij spel had om zand te vervoeren en af te zetten. Dekzandkoppen vormden doordat zand bleef liggen op de plaatsen waar vegetatie groeide, doorgaans lokale depressies waar de bodem natter was. Ten zuiden van Varsseveld is op deze manier een grote hoeveelheid dekzandkopjes afgezet.

Onderzoek aan vergelijkbare dekzandkopjes nabij Markelo heeft aangetoond dat de dekzandkopjes met duidelijke steile hellingen aan het eind van de laatste ijstijd zijn afgezet (Laat-Glaciaal, 14.700 – 11.700 jaar geleden), maar dat de kern van deze kopjes uit ouder dekzand bestaat dat al in de vorm van heuvels wat neergelegd.

Opgehoogde bouwlanden

Het dekzandreliëf werd vastgelegd vanaf het Holoceen. Tijdens deze warmere periode trad vernatting op, waardoor de vegetatiegroei toenam en de afzetting van zand door wind stopte. De lagere delen van het landschap begonnen te vernatten, waardoor deze vaak niet geschikt waren voor landgebruik. De hoge en droge gronden van de kopjes bleven juist wel geschikt voor bewoning en akkerbouw. Na de Middeleeuwen werd een plaggendek opgebracht op de dekzandkopjes, wat ze heeft opgehoogd. Deze verhoogde kleine bouwlanden worden ook wel kampen of eenmans-essen genoemd. De rand van zo’n kamp wordt vaak gemarkeerd door een steilrand, ook omdat deze vaak grotendeels zijn afgegraven. Zo is een kenmerkend kampenlandschap ontstaan met reliëfverschillen op kleine afstand (Afb. 1).

Huidige aardkundige processen

Geen

Bodems en waterhuishouding

Boven op de oude bouwlanden op de dekzandkopjes liggen enkeerdgronden. In de vlaktes tussen de dekzandkopjes hebben zich vlakvaaggronden en veldpodzols ontwikkeld.

Relatie met cultuurhistorie en archeologie

  • De hoge en droge dekzandkopjes waren geschikt voor bouwlanden en het vestigen van boerderijen. Vanwege de kleine omvang van de kopjes werden maximaal enkele boerderijen (eenmans-essen) en geen hele nederzettingen gevestigd. Zo was de setting van de ondergrond van belang voor het cultuurlandschap.
  • Door eeuwenlange bemesting met plaggen op de individuele dekzandkopjes is een groot aantal opgehoogde kampen gevormd met enkeerdgronden.

Verder lezen

Overlap met eerder genoemd aardkundig erfgoed

  • GEA-object: 41W4 Varsseveld
  • Van Beusekom (2007): GL 58 Varsseveld

Zie ook

Aardkundig erfgoed
    ArtikelenHoort bij deze thema'sTrefwoorden
    Dekzandkopje
    Specialist(en)
    U kunt op deze kennisbank reageren via het reactieformulier.

    [bewerken]

    Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 4 jul 2024 om 03:02.