Dekzandreliëf Buurse

Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

Dit gebied langs de Buurserbeek in zuidoost Twente kenmerkt zich door een dekzandreliëf uit de laatste ijstijd (het Weichselien, ongeveer 115.000 – 11.700 jaar geleden) dat sinds de Middeleeuwen sterk door de mens is veranderd. In de omgeving van Buurse liggen oude bouwlanden die zijn opgehoogd met een plaggendek. Ten noordwesten van Buurse ligt het Buurserzand, een stuifzandgebied dat ontstaan is door intensief landgebruik van de mens, waaronder het steken van plaggen. Hier ligt een grillig reliëf van dekzandkoppen en paraboolduinen die 5 meter boven hun omgeving uit kunnen stekken. Ook liggen in het gebied van het Buurserzand enkele vennen in de uitblazingskommen, deze zijn al vroeg in het Holoceen (11.700 jaar geleden) door de aanwezigheid van een onderliggende kleilaag ontstaan.

Aardkundig fenomeen (primair)

dekzandrug

Overige aardkundige fenomenen

paraboolduin, plaggendek, stuifzandreliëf, uitblazingskom

Periode(s)

Pleistoceen - Weichselien
Holoceen

Gevormd door

mens, veenvorming, wind

Kenmerkendheid

Beekdal met dekzandkoppen en stuifzand.
Opgehoogde oude bouwlanden en door mens veroorzaakte stuifduinen laat het samenspel tussen mens en aardkunde duidelijk zien.
Het ondiep voorkomen van ondoorlatende lagen (keileem, Tertiare kleien) zorgt voor een groot aantal vennen in de laagtes in het dekzandreliëf.

Ontstaansgeschiedenis

Dekzandreliëf met vennen

Tijdens de laatste ijstijd, het Weichselien (ongeveer 115.000-11.700 jaar geleden), heerste een periglaciaal klimaat in Nederland. Door een afwisselend toendra en poolklimaat was er weinig vegetatie. De wind had hierdoor vrij spel en kon zand vervoeren, dat een eindje verder werd neergelegd waar het werd vastgehouden door de lage vegetatie. Op deze manier zijn dekzandruggen neergelegd in de omgeving van Buurse. In het Holoceen vernatte en verwarmde het klimaat, waardoor de vegetatiegroei toenam en de afzetting van zand door wind stopte. Op deze manier is het dekzandreliëf vastgelegd.

Bijzonder in dit gebied is het ondiep voorkomen van oude ondoorlatende lagen: de keileem uit de voorlaatste ijstijd (het Laat-Saalien, ongeveer 150.000 jaar geleden) en op enkele plekken ook Tertiaire klei. In enkele uitblazingskommen in het dekzandreliëf kon hierdoor het water niet weglopen en ontstonden vennen, bijvoorbeeld de Steenhaarplassen. Waar water stil kwam te staan, heeft veengroei kunnen plaatsvinden. In de vennen kwam voedselrijk veen tot ontwikkeling, onder invloed van regenwater heeft voedselarm hoogveen kunnen ontwikkelen, zoals op de Sekmaatsvlakte.

Bouwlanden en verstuiving

Vanwege de hoge en droge positie van de dekzandruggen waren deze veelal geschikt voor landbouw. Dit vond voornamelijk plaats bij de woonkernen die dicht bij de Buurserbeek waren gevestigd, zoals Buurse en De Porik. Toen behoeven van de landbouw moesten de gronden eerst worden verrijkt met behulp van plaggendekken, die de hoge posities van de dekzandruggen hebben versterkt, zoals op de Buurseresch en de Hoge Esch. Bemesting met plaggen vond vermoedelijk vooral plaats vanaf de Middeleeuwen.

Als gevolg van het intensieve landgebruik vond lokaal ook verstuiving van het zand plaats en ontstond het Buurserzand. Door het steken van plaggen beschadigde hier de vegetatie en kreeg de wind weer vat op de bodem. Vermoedelijk heeft de beekverlegging van de Buursebeek rond 1400 in dit gebied ook bijgedragen aan de verstuiving van het zand. In het Buurserzand is een grillig stuifzandreliëf met paraboolduinvormen te vinden. De hoogste toppen liggen tussen de Sekmaatvlakte en de Ronde bulten, deze steken 5 meter boven hun omgeving uit. Bij de Sekmaatsvlakte bedekte het stuifzand ook het aanwezige hoogveen.

Huidige aardkundige processen

Geen

Bodems en waterhuishouding

Overwegend veldpodzolgronden. Vlakvaaggronden en Duinvaaggronden in het stuifzand (Ronde Bulten en Sekmaatsvlakte). Venige bodems op de Steenhaarvlakte.

Relatie met cultuurhistorie en archeologie

De hoge en droge dekzandruggen aan de Buurserbeek waren al in de prehistorie een geschikte woonplaats voor mensen. Hier zijn bijvoorbeeld archeologische vondsten gedaan uit de Bronstijd tot de Romeinse Tijd.
Rond de woonkernen die op de hoge en droge dekzandruggen waren gevestigd, liggen oude bouwlanden (bijvoorbeeld de Buurseresch en De Hoge Esch) . Deze zijn ontstaan door eeuwenlange bemesting van een dik humushoudend dek, het zogenaamde potstalmest dat gevormd werd met behulp van plaggen.

Verder lezen

De Soet, F. (1975). Gea-objecten van Overijssel. Arnhem, Rijksinstituut voor natuurbeheer, RIN-rapport, 32, 605.
Stichting voor Bodemkartering (1979). Bodemkaart van Nederland, Schaal 1:50 000: Toelichting bij de kaartbladen 34 West Enschede en 34 Oost Enschede – 35 Glanerburg. Pudoc, Wageningen.

Overlap met eerder genoemd aardkundig erfgoed

GEA-object: 34O3 Buurserzand
Van Beusekom (2007): OV 32

Tekst: Vera Smits

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Trefwoorden

Dekzandreliëf, stuifzand

Begrippen

dekzandruggen

Specialist(en)

Harm Jan Pierik

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.