Duingebied Egmond-Wijk aan Zee

Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

In het duingebied tussen Egmond en Wijk aan Zee zijn veel goed ontwikkelde paraboolduinen te zien. Een mooi voorbeeld van een paraboolduin is bij de Duivelshoek, Heemskerk. Dit huidige landschap is relatief jong en ontstond pas in de 16^e eeuw door kusterosie, ontbossing en lokale verstuivingen. Bij Castricum is dit paraboolduinreliëf opvallend kalkrijk. Onder de paraboolduinen liggen de oude strandwallen en het oude Oer-IJ zeegat.

Aardkundig fenomeen (primair)

duinreliëf

Overige aardkundige fenomenen

kamduin, paraboolduin, strandwalcomplex, stuifdijk

Periode(s)

Holoceen

Gevormd door

golven, getij, mens, wind

Kenmerkendheid

Zeer kalkrijke duinen op strandwalcomplex.
Het gebied kent een grote variatie in type duinvormen (paraboolduinen, hoge binnenduinrand).
Ter hoogte van Castricum ligt onder de duinen het oude zeegat van het Oer-IJ.

Duivelshoek paraboolduin — Afb. 1. AHN afbeelding van een paraboolduin ten westen van Heemskerk. Deze duin staat bekend als de Duivelshoek. (klik voor een vergroting)

Castricum duin — Afb. 2. Foto van een duin bij Castricum waar een hoogteverschil van ongeveer 25 meter te zien is (Eva Barning). (klik voor een vergroting)

Ontstaansgeschiedenis

Strandwallen, Oude Duinen en het begraven Oer-IJ

Nadat de zeespiegel aan het begin van het Holoceen was gestegen lag dit gebied lange tijd in zee. Dit veranderde vanaf 5500 jaar geleden toen op deze plek de vorming van strandwallen begon. Door een vrij constante sedimentaanvoer bouwden deze tussen 4500 en 1500 jaar geleden richting zee uit (dit is relatief jong voor de Hollandse kust). De strandwallen vormden parallelle ruggen en bogen naar binnen rondom het voormalige zeegat van het Oer-IJ ter hoogte van Castricum. Het Oer-IJ was een riviermonding die doorliep richting het huidige Amsterdam en het IJmeer. Dit zeegat sloot rond 2000 jaar geleden geheel af, waarbij zandige getij-afzettingen in de ondergrond achtergebleven. Naderhand raakten deze strandwallen en de geulafzettingen van het Oer-IJ bedekt met lage duinen (de Oude Duinen) met daartussen natte valleien (herkenbaar in de ondergrond als veen of bodemlaag).

Jonge Duinen

Het huidige paraboolduinreliëf dateert grotendeels uit de 16^e eeuw (Jonge Duinen) (Afb.1). Daarna trad er lokaal nog wel enige verstuivingen op, maar het grote reliëfpatroon is grotendeels onveranderd gebleven. Deze duinfase begon vanaf AD 950 – 1050 en hangt vermoedelijk samen met toenemende kusterosie, waardoor zand beschikbaar kwam dat landinwaarts werd geblazen. Daarnaast zorgde ontbossing van het duingebied dat verstoven zand makkelijk landinwaarts geblazen kon worden. Onder de dominante westerwinden vormden aaneengeschakelde paraboolduinrijen (kamduinen) met daartussen uitgestrekte duinvalleien. Langs de oostrand zijn de duinen beplant om verstuiving verder landinwaarts te voorkomen. Hier hoopten de duinen op tot hogere binnenduinrand (met toppen boven de 30 m; Papenberg bij Castricum 31,5 m). De Jonge Duinen hebben zich grotendeels op de Oude Duinen gevormd, alleen lagere delen liggen nog bewaard in de ondergrond. De Jongere Duinen bij Castricum zijn opvallend kalkrijk, het kalkgehalte neemt hier, in tegenstelling tot in andere delen van de kust, niet landinwaarts af.

Huidige aardkundige processen

Lokale uitblazing, vooral bij de zeereep.

Bodems en waterhuishouding

In de lagere valleien zijn kalkhoudende vlakvaaggronden ontwikkeld. Op de duinen zijn kalkhoudende duinvaaggronden ontwikkeld. Het duingebied is infiltratiegebied waar een zoetwaterbel in de ondergrond aanwezig is. Kwel treedt op aan de landzijde van de duinen.

Relatie met cultuurhistorie en archeologie

Sporen van prehistorische bewoning en akkerbouw in de ondergrond (op de afzettingen van de Oude Duinen).
De vorming van het uitgesproken huidige duinreliëf hangt voor een belangrijk dele samen met historisch landgebruik.
Duinvalleien kleinschalig in gebruik geweest als weidegebieden voor akkerbouw (zeedorpenlandschap).
Omdat de duinen grotendeels onbruikbaar waren voor de landbouw werd het gebied vanaf de 17^e eeuw vooral gebruikt voor de jacht (konijnen) en er kwamen buitenplaatsen. Vanaf de 19^e eeuw werd het gebied gebruikt voor bosbouw, waterwinning en recreatie.

Verder lezen

Buizer, B., Veel, P., Van Weenen, H., Alders, G.P. en Kisjes, T. (2018) Atlas van het Oer-IJ-gebied. Stichting Oer-IJ in samenwerking met Stichting Uitgeverij Noord-Holland, Wormerveer.
Gans, W. De (nd.) Aardkundige Monumenten in Noord-Holland, een overzicht van het Aardkundig Erfgoed in de provincie aan de hand van historische prenten, brochure provincie Noord-Holland. Brochure aardkundige waarden Noord-Holland
Jelgersma, S., De Jong, J., Zagwijn, W. T., & Van Regteren Altena, J. F. (1970). The coastal dunes of the western Netherlands: geology, vegetational history and archeology. ROB.
Rappol, M., & Soonius, C. M. (1994). In de bodem van Noord-Holland. Geologie en archeologie, Lungua Terra.
Roos, R.J., Bosman, W., Van Eerden, R., Mourik, J., Slings, R. & Van der Wel, N. (2009). Duinen en mensen Kennemerland. Stichting NatuurMedia, i.s.m. PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland.
Schokker, J. 2007 Aardkundig excursiepunt 8: De binnenduinrand bij Egmond. Grondboor & Hamer 1
Vos, P.C., De Koning, J., & Van Eerden, R. (2015). Landscape history of the Oer-IJ tidal system, Noord-Holland (the Netherlands). Netherlands Journal of Geosciences, 94(4), 295-332.
Westerhoff, W. E., De Mulder, E. F. J., & De Gans, W. (1987). Blad Alkmaar West (19W) en Blad Alkmaar Oost (190). Toelichting bij de Geologische Kaart van Nederland, 1(50.000).

Overlap met eerder genoemd aardkundig erfgoed

NH58 Duingebied Egmond, Wijk aan Zee
Van Beusekom (2007), NH3 Kustduinen Egmond

Tekst: Eva Barning (VU) en Harm Jan Pierik

Zie ook

Aardkundig erfgoed

Duingebied Schoorl-Egmond
Aardkundig erfgoed/Duingebied Petten-Den Helder (bestaat nog niet)
Duingebied Zuid-Kennemerland

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Trefwoorden

Kustduinen, paraboolduinen, kamduinen, Egmond-Wijk aan Zee

Specialist(en)

Harm Jan Pierik

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.