Duingebied Petten-Den Helder

Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

De duinreep tussen Petten en Den Helder is relatief smal en jong. Dit komt doordat de kustlijn hier lange tijd vooral terugschrijdend is geweest. Het duinreliëf is dan ook grotendeels menselijk aangelegd (stuifdijken). Tussen deze stuifdijken ontwikkelde het grootste duinmeer van Europa: Zwanenwater.

Aardkundig fenomeen (primair)

duinreliëf

Overige aardkundige fenomenen

duinmeer, paraboolduin, stuifdijk

Periode(s)

Holoceen

Gevormd door

golven, mens, veenvorming, wind

Kenmerkendheid

Smalle en jonge reep kustduinen gevormd tijdens het terugschrijden van de kustlijn.
Grotendeels ontwikkeld door toedoen mens (aanleg stuifdijken).
Het Zwanenwater is het grootste duinmeer van Europa, met daarin nog actieve veenvorming.

Afb. 1. . AHN afbeelding van het Zwanenwater tussen Callantsoog en Petten. Dit is het grootste duinmeer van Europa. (klik voor een vergroting)

Ontstaansgeschiedenis

Terugschrijdende kust

Langs dit deel van de kust vond nog tot in de Middeleeuwen terugschrijding van de kustlijn plaats. Hierdoor is de duinreep vrij smal en ook pas in de laatste paar eeuwen ontstaan. Deze duinenrij is grotendeels kunstmatig, alleen de Grafelijkheidsduinen en Donkere Duinen (bij Den Helder) zijn overblijfselen van het voormalig eiland Huisduinen. Ook de duinen bij het zuidelijke deel van het Zwanenwater zijn restanten van het voormalige eiland ’t Oghe. Deze eilanden (Huisduinen en ’t Oghe) lagen in de Middeleeuwen langs de kust (grotendeels ten westen van de huidige kustlijn) en werden onderbroken door zeegaten de Zijper en het Heersdiep. Direct hierachter bevond zich een waddenmilieu. Vanaf de 16e eeuw werden zanddijken aangelegd (Zijperzeedijk 1597 en Zanddijk 1610) en de achterliggende wadden ingepolderd (Zijpepolder, Polder Koegras). Door het terugschrijden van de kust ligt onder het grootste deel van de duinen wadafzettingen in plaats van oudere strandwalafzettingen, zoals op veel andere plekken langs de Hollandse kust het geval is.

Zwanenwater: grootste duinmeer Europa

Ten zuiden van Callantsoog is tussen de stuifdijken het Zwanenwater ontstaan (Afb.1). Dit is het grootste duinmeer van Europa. De duinenrij is hier wat breder, waardoor een zoetwaterbel vormde en vernatting kon optreden. In dit bijzondere natuurgebied vindt nog actieve veenvorming, zoals dat ook in veel inmiddels verdroogde duinvalleien langs de kust heeft plaatsgevonden. Het Zwanenwater is een tamelijk open landschap met duinvegetatie en meren. Het reliëfrijke karakter maakt het landschap lokaal meer gesloten. Eind 16e eeuw werd aan de oostzijde van het gebied de Zijperdijk aangelegd om de zeearm de Zijper af te sluiten en er een polder van te maken.

Huidige aardkundige processen

Er is verstuiving, verlanding en veenvorming langs de zeereep.

Bodems en waterhuishouding

Zandige grotendeels kalkarme bodems met weinig profielontwikkeling en een diepe grondwaterstand. De duinen vormen infiltratiegebieden waarbij de bredere delen een zoetwaterbel kennen. Het Zwanenwater is zoet en voedselarm.

Relatie met cultuurhistorie en archeologie

Voorbeeld van hoe mens duinvorming gestimuleerd heeft als kustbescherming met o.a. stuifdijken.
De vorming van het uitgesproken duinreliëf hangt voor een belangrijk deel samen met historisch landgebruik.
Het zwanenwater is een vroeg voorbeeld van ‘onbedoeld’ natuurgebied (vergelijkbaar met het Naardermeer en Oostvaardersplassen).

Verder lezen

Gans, W. De (nd.) Aardkundige Monumenten in Noord-Holland, een overzicht van het Aardkundig Erfgoed in de provincie aan de hand van historische prenten, brochure provincie Noord-Holland. Brochure aardkundig erfgoed Noord-Holland
Rappol, M., & Soonius, C. M. (1994). In de bodem van Noord-Holland. Geologie en archeologie, Lungua Terra.
Roos, RJ (2011) Duinen en Mensen: Noordkop en Zwanenwater, Natuurmedia, Amsterdam.
Rosing, H. (1995). Bodemkaart van Nederland 1: 50 000; toelichting bij de kaartbladen blad 9 West Texel (gedeeltelijk)-14 West Medemblik, blad 14 Oost Medemblik-15 West Stavoren (Noordhollands gedeelte), blad 19 West Alkmaar. SC-DLO. Bodemkaart van Nederland
Duinen en mensen - Huisduinen: van vaste wal eiland naar kustdorp

Overlap met eerder genoemd aardkundig erfgoed

NH21a,b Duinen Petten-Den Helder incl. Zwanenwater

Van Beusekom (2007): NH11 (Zwanenwater), NH21 (onbenoemd)

Tekst: Eva Barning (VU)

Zie ook

Aardkundig erfgoed

Naardermeer (bestaat nog niet)

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Trefwoorden

Kustduin, Petten-Den Helder, duinmeer, veenvorming

Begrippen

kustduinen

Specialist(en)

Harm Jan Pierik

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.