Duingebied Schoorl-Egmond
< Aardkundig erfgoed - inleiding
Kaart: Aardkundig Erfgoed
Samenvatting
Dit duingebied is relatief breed en kent een grote diversiteit aan duinvormen. Zo ligt de hoogste duintop van Nederland (boven de 50 m NAP) in dit gebied bij Schoorl, ook zijn er goed ontwikkelde paraboolduinen zichtbaar (met de Bleek duin bij Schoorl een goed uitzichtpunt om dit te zien). Daarnaast ligt dit duingebied op de scheiding van kalkrijke naar kalkarme duinen. Deze scheiding geldt voor de hele Nederlandse kust: ten noorden van Bergen, inclusief het Waddengebied, is het kalkarm en ten zuiden van Bergen, inclusief de Zuid-Hollandse en Zeeuwse kust, is het kalkrijk.
Aardkundig fenomeen (primair)
duinreliëf
Overige aardkundige fenomenen
actieve kwelder / schor, kamduin, paraboolduin, stuifdijk
Periode(s)
- Holoceen
Gevormd door
golven, getij, mens, wind
Kenmerkendheid
- Zeer goed ontwikkelde paraboolduinen en uitgestrekte uitblazingvlaktes op een oud strandwalcomplex.
- De duinen tussen Schoorl en Bergen is een relatief breed duingebied.
- Bij Schoorl liggen de hoogste duintoppen van Nederland (boven de 50 m NAP) in de bijzonder hoge binnenrand van het duingebied.
- Dit gebied ligt op de overgang van de kalkrijke naar de kalkarme duinen. Deze trend zet zich voort langs de gehele Nederlandse kust.
- Ter hoogte van Bergen ligt de overstoven oude getijgeul van het Zeegat van Bergen.
Ontstaansgeschiedenis
Het onderliggende strandwalcomplex vormde naast en op de monding van het Zeegat van Bergen, rond 4500 jaar geleden tot ca. 3000 jaar geleden. Na het sluiten van het Zeegat van Bergen vormden er strandwallen en haakwallen. Boven op deze strandwallen zijn lage duinen gevormd (Oude Duinen), die naderhand grotendeels bedekt en omgewerkt zijn. Het zichtbare en meer uitgesproken duinreliëf is vooral gevormd na het jaar 1000 (Jonge Duinen). Toen werden vanaf het strand grote hoeveelheden zand landinwaarts geblazen. Dit hangt vermoedelijk samen met toenemende kusterosie, daarnaast zorgde ontbossing van het duingebied dat het verstoven zand makkelijk landinwaarts geblazen kon worden tot relatief grote duinen (Afb.1). Onder de dominante westerwinden vormden kenmerkende paraboolduinen met daartussen uitgestrekte duinvalleien (Uilenvanger, Afb.2). Aan de oostrand smolten de paraboolduinen samen tot kamduinen. Om te voorkomen dat de duinen zich verder landinwaarts verplaatsten is hier vegetatie aangeplant. Door de ophoping van duinzand liggen hier de hoogste duinen van Nederland met toppen boven de 50 m NAP bij Schoorl.
Overgang van kalkrijke duinen naar kalkarme duinen
De overgang van de kalkrijke duinen (ten zuiden van Bergen) naar de kalkarme duinen (ten noorden van Bergen) aan de Nederlandse kust wordt ook wel de Bergense Kalksprong genoemd. Deze scheiding is alleen te zien in de Jonge Duinen en niet in de Oude Duinen. De Oude Duinen zijn over het algemeen kalkarm, omdat de kalk door de eeuwen heen er is uitgespoeld door regen. De voornaamste reden dat het zand ten noorden van Bergen kalkarm is, komt doordat het vanuit het noorden tijdens de ijstijden is aangevoerd. De voornaamste reden dat het zand ten zuiden van Bergen kalkrijk is, komt doordat het zand in dit gebied vooral is aangevoerd door kalkrijke Pleistocene rivierafzettingen. Daarnaast, lag deze kust sinds het Atlanticum (9220 – 5660 jaar geleden) aan zee. Hierdoor konden kalkrijke schelpfragmenten voor een langere tijd accumuleren.
Huidige aardkundige processen
In het duingebied vindt er nog spontane verstuiving plaats. Bij Schoorl is de Kerf gemaakt om verstuiving te stimuleren.
Bodems en waterhuishouding
Kalkarme duinvaaggronden bij Schoorl-Bergen komen in dit gebied het meeste voor in combinatie met een diepe grondwatertrap. Bij Bergen-Egmond is hetzelfde proces alleen dan met kalkrijke duinvaaggronden. Het duingebied werkt in geohydrologische zin als een infiltratiegebied waar een zoetwaterbel in de ondergrond aanwezig is. Kwel treedt op aan de landzijde van de duinen.
Relatie met cultuurhistorie en archeologie
- Het landschap kent een afwisseling in open en gesloten gebieden wat samenhangt met de aanwezigheid van opgaande vegetatie en het duinreliëf. In het kalkrijke gedeelte (Bergen-Egmond) komen uitgestrekte struwelen met kardinaalsmuts, duindoor en meidoorn voor. Het kalkarme gedeelte (Schoorl-Bergen) wordt gekenmerkt door struik- en kraaiheideveldjes. Op de overgang van kalkrijk naar kalkarm komen onder meer verschillende orchideeën voor. Er broeden ongeveer 110 vogelsoorten in het gebied, waaronder bergeend en kuifeend. Daarnaast komen er veel trekvogels langs.
- Het nu dichtgeslibde Zeegat van Bergen onder deze duinen vormde de toegang tot het achterland naar het archeologisch zeer rijke West-Friesland (Laat-Neolithicum, Bronstijd).
- Oude Duinen op de strandwallen waren geschikt voor bewoning vanaf de prehistorie.
- De vorming van het uitgesproken huidige duinreliëf hangt voor een belangrijk deel samen met historisch landgebruik.
- Duinvalleien zijn kleinschalig in gebruik geweest als weidegebieden voor akkerbouw (zeedorpenlandschap).
- Omdat de duinen grotendeels onbruikbaar waren voor de landbouw werd het gebied vanaf de 17e eeuw vooral gebruikt voor de jacht (konijnen) en er kwamen binnenplaatsen. Vanaf de 19e eeuw werd het gebied ook gebruikt voor bosbouw, waterwinning en recreatie.
Verder lezen
Geologie van Nederland Schoorlse Duinen Duinen en mensen - Schoorlse Duinen
- Eisma, D. (1968) Composition, origin and distribution of Dutch coastal sand between Hoek van Holland and the island of Vlieland, Brill, Leiden.
- Gans, W. De (nd.) Aardkundige Monumenten in Noord-Holland, een overzicht van het Aardkundig Erfgoed in de provincie aan de hand van historische prenten, brochure provincie Noord-Holland. Brochure aardkundig erfgoed Noord-Holland
- Rappol, M., & Soonius, C. M. (1994). In de bodem van Noord-Holland. Geologie en archeologie, Lungua Terra.
- Roos, R.J., Bosman, W., Van Eerden, R., Mourik, J., Slings, R. & Van der Wel, N. (2009). Duinen en mensen Kennemerland. Stichting NatuurMedia, i.s.m. PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland.
- Westerhoff, W. E., De Mulder, E. F. J., & De Gans, W. (1987). Blad Alkmaar West (19W) en Blad Alkmaar Oost (190). Toelichting bij de Geologische Kaart van Nederland, 1(50.000).
- Stouthamer, E., Cohen, K.M. en Hoek, W.Z. (2023) De vorming van het land: geologie en geomorfologie. Perspectief Uitgevers, Utrecht.
Overlap met eerder genoemd aardkundig erfgoed
- NH35 Duingebied Schoorl-Bergen
- NH36 Duingebied Bergen-Egmond
- Van Beusekom (2007) NH8 (Bergen)
Tekst: Eva Barning (VU) en Harm Jan Pierik
Zie ook
Aardkundig erfgoed- Duingebied Zuid-Kennemerland
- Duingebied Egmond-Wijk aan Zee
- Aardkundig erfgoed/Duingebied Petten-Den Helder (pagina bestaat niet)
- Kustduinen (beheermodel) (pagina bestaat niet)
- Panorama Landschap - Noord-Kennemerland
Kustduinen, kamduinen, paraboolduinen, Schoorl-Bergen, Bergen-Egmond, kalkrijke duinen, kalkarme duinen
Begrippen
Specialist(en)Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 9 dec 2025 om 03:01.