Haakwallen Bergen en Schermer

Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

Ten oosten van Bergen en bij de Schermer liggen haakwallen. Dit zijn zandige ruggen (naar binnen gebogen strandwallen) die langs een getijgeul dichtbij zee vormen. Het haakwallen complex ten oosten van Bergen vormt de noordelijke begrenzing van het inmiddels dichtgeslibde Zeegat van Bergen. De vorming stopte toen het zeegat sloot rond 3200 jaar geleden, waarna het overgroeid raakte met veen. Het haakwallen complex bij de Schermer is eerder gevormd door een kleiner zeegat en de vorming stopte ongeveer 4100 jaar geleden.

Aardkundig fenomeen (primair)

haakwal

Overige aardkundige fenomenen

kreekrug

Periode(s)

• Holoceen

Gevormd door

golven, getij, veenvorming, wind

Kenmerkendheid

• Haakwallen laten plek van oude dichtgeslibde getij-inlaten zien; ze vormen als kleine strandwallen op de overgang van een getijgeul naar de kust.
• Het haakwalcomplex van Bergen vormt de noordelijke begrenzing van het voormalig Zeegat van Bergen.

Afb. 1. Screenshot van de 'geomorfologische kaart van Nederland'. De haakwallen van bergen zijn omcirkeld in rood en de haakwallen van de Schermer in het paars. (klik voor een vergroting)

Ontstaansgeschiedenis

Kustvorming Noord-Holland

Aan het begin van het Holoceen, rond 8000 jaar geleden, lag het gebied ten oosten van Bergen en de Schermer onder water als gevolg van zeespiegelstijging. Deze zeespiegelstijging ontstond als gevolg van het smelten van de ijskappen tijdens de laatste ijstijd (Weichselien, 115.000 – 11.700 jaar geleden). Ongeveer 6500 jaar geleden begon de zeespiegelstijgingssnelheid af te nemen. Dit in combinatie de constante sedimentaanvoer leidde tot de vorming van strandwallen, waardoor rond 4600 jaar geleden de terugschrijdende kust veranderde in een uitbouwende kust.

Haakwallen complex bij de Schermer

Het haakwallen complex bij de Schermer ontstond ongeveer 4300 jaar geleden als een onderbreking van de strandwal Uitgeest-Akersloot. Tussen ongeveer 4300 en 3900 jaar geleden zandde dit kleine zeegat dicht en bleven de haakwallen bij de Schermen in het achterland achter als een reeks parallelle haakwallen (Afb. 1).

Haakwallen complex ten oosten van Bergen

Het haakwallen complex ten oosten van Bergen is jonger dan die van de Schermer en ontstond tussen 3800 en 3500 jaar geleden aan de getijmonding van het voormalig Zeegat van Bergen. Dit haakwallen complex wordt gezien als de noordelijke begrenzing van het zeegat. Door de verzanding van het Zeegat van Bergen verschoof de monding, waardoor er een parallelle reeks haakwallen ontstond (Afb. 1). Na de sluiting van het Zeegat van Bergen, ongeveer 3200 jaar geleden, stopte de vorming van de haakwallen.

Nadat beide haakwalcomplexen zich hadden gevormd en de kust dicht was gegaan, trad veengroei op. Bij de Schermer ontstond in dit veengebied een meer dat in 1633 is drooggelegd. De oude haakwallen kwamen toen weer aan de oppervlakte. De haakwallen van het Zeegat van Bergen lagen vanwege hun jongere ouderdom hoger in het landschap en zijn nauwelijks overveend.

Huidige aardkundige processen

Geen.

Bodems en waterhuishouding

In het gebied ten oosten van Bergen komen beekeerdgronden en knippige poldervaaggronden voor rondom de haakwallen. In het gebied bij de Schermer komen eerd- en vaaggronden voor en kattenklei. Beide gebieden worden gedomineerd door kwel.

Relatie met cultuurhistorie en archeologie

• Bij de Oosterdijk ten oosten van Bergen is er een grafveldje uit de eerste eeuw n. Chr.
• Het haakwallen complex ten oosten van Bergen zijn representatief voor de dynamiek van het voormalig Zeegat van Bergen, een getijsysteem. Het voormalig zeegat was van groot belang voor de aanvoer van sediment voor West-Friesland waar vele mensen zich op hebben gevestigd (Laat Neolithicum, Bronstijd bewoning).

Verder lezen

• Beets, D.J., Roep, T.B. en Westerhoff, W.E. (1996) The Holocene Bergen Inlet: closing history and related barrier progradation. Mededelingen Rijks Geologische Dienst, 57.
• Rosing, H. (1995). Bodemkaart van Nederland 1: 50 000; toelichting bij de kaartbladen blad 9 West Texel (gedeeltelijk)-14 West Medemblik, blad 14 Oost Medemblik-15 West Stavoren (Noordhollands gedeelte), blad 19 West Alkmaar. SC-DLO. Bodemkaart van Nederland
• Gans, W. De (nd.) Aardkundige Monumenten in Noord-Holland, een overzicht van het Aardkundig Erfgoed in de provincie aan de hand van historische prenten, brochure provincie Noord-Holland. Brochure aardkundige monumenten Noord-Holland
• Swinkels, D., Timmerman, H. en Balsem, T. (2004) Bijlagerapport Actualisatie Intentieprogramma Bodembeschermingsgebieden (Ed B.B.i.o. Provincie Noord-Holland, afdeling Milieubeheer & Bodemsanering). De Straat Milieu-adviseurs B.V.
• Baart, T. (2018) Prachtlandschap Noord-Holland! Leidraad landschap en cultuurhistorie. Ensemble: Schermer-Beemster. (Provincie Noord-Holland) Prachtlandschap Noord-Holland
• Informatie over Bergen, Lusthof

Overlap met eerder genoemd aardkundig erfgoed

• NH38 (Oostelijk van Bergen) en NH39 (De Omval, Alkmaar, Schermer)
• Van Beusekom (2007): NH9 (Bergen), NH23 (onbenoemd)

Tekst: Eva Barning, VU

Zie ook

Aardkundig erfgoed

• Kreekruggen Zeegat van Bergen

Artikelen

• Panorama Landschap - Noord-Kennemerland

Hoort bij deze thema's

• Landschap
• Aardkundig erfgoed

Trefwoorden

Haakwallen, Bergen, Schermer, Holoceen

Begrippen

haakwallen

Specialist(en)

• Harm Jan Pierik

---