Hoogveenrest op de Mariapeel en Griendtsveen
Kaart: Aardkundig Erfgoed
Samenvatting
De Mariapeel en Griendtsveen zijn het Limburgse deel van de Verheven Peel. Hier zijn hoogveenrestanten te vinden. Het hoogveen is ontstaan door een hoge ligging op de Peelhorst en een unieke hydrologische situatie, met een ondoorlatende bodem, afvoerloze smeltwaterdalen en twee waterscheidingen. Sinds de tweede helft van de 19e eeuw zijn hier grootschalige ontginningspraktijken geweest en zijn grote delen van het hoogveen afgegraven. De uitgravingsputten en de waterkanalen zijn nog steeds zichtbaar in het landschap. De Verheven Peel is een grensgebied tussen Noord-Brabant en Limburg. Het gebied is ook een Natura 2000 gebied.
Aardkundig fenomeen (primair)
hoogveenrest
Overige aardkundige fenomenen
actieve veenvorming
Periode(s)
- Pleistoceen
- Holoceen
Gevormd door
veenvorming
Kenmerkendheid
- De Mariapeel en Griendtsveen maken deel uit van de Verheven Peel. Dit is een van de grootste hoogveengebieden van Nederland
- Het ontstaan van het veen is door een unieke combinatie van tektoniek, bodem en hydrologie waardoor dit hogere gelegen gebied nat bleef en veenvorming kon ontstaan.
Ontstaansgeschiedenis
Veen op het hoogste deel van het landschap
Het ontstaan van de Mariapeel en Griendtsveen heeft te maken met de tektoniek en de unieke hydrologische situatie. Hoewel de meeste veengebieden juist ontstaan in laaggelegen kommen, liggen de Mariapeel en Griendtsveen juist op de hoger gelegen Peelhorst. In het zuidwesten van de Verheven Peel ligt de Groote Peel. De Groote Peel is het restant van een apart zuidelijke hoogveengebied en ligt in de Roerdalslenk. De gebieden worden door de Peelrandbreuk van elkaar gescheiden.
De Holocene veenvorming op de Peelhorst komt door een combinatie van meerdere oorzaken. Allereerst ligt er een ondiepe slecht doorlatende laag van fijnzandige materiaal onder het gebied. Deze afzettingen horen tot de Formatie van Breda en zijn in een ondiepe zee afgezet tijdens het Mioceen (23 tot 5 miljoen jaar geleden). Op de Peelhorst ligt de laag tussen de tien en de twintig meter diep. Aan de andere kant van de Peelrandbreuk, in de Roerdalslenk, kan de laag tot wel 300 meter diep kan zitten. Een tweede oorzaak is de Peelrandbreuk aan de westrand van de Peelhorst, die een ondoorlatende verticale barrière van leem en ijzeroer vormt. Een laatste hydrologische oorzaak voor het ontstaan van de Verheven Peel zijn twee waterscheidingen die loodrecht op elkaar staan en de afvoerloze smeltwaterdalen. De Peel vormt een hoger gelegen waterscheidingsgebied tussen de stroomgebieden van de Aa en de Maas. Tijdens de laatste ijstijd hebben de beken hier ondiepe en brede dalen uitgesneden in de ondergrond. Tijdens de laatste fase van deze ijstijd ontstonden er stuifzanden die de bovenloop van de smeltwaterbeekjes blokkeerde en er ontstond een afvoerloze laagte waar het water kon stagneren en veenvorming plaats kon vinden. Al deze fenomenen bij elkaar zorgen voor een vrij slechte horizontale en verticale afwatering, waardoor tijdens het Holoceen veenvorming op gang kon komen.
Het hoogveen
De Verheven Peel, met de Mariapeel en Griendtsveen als onderdeel, is voor Nederland een bijzonder hoogveengebied. Het gebied vormt een restant van een eens uitgestrekt hoogveengebied dan op een groot deel van de Peelhorst lag. Hoogveen bestaat voornamelijk uit veenmossen die in voedselarme omstandigheden groeien. Toen het gebied in het Holoceen vernatte, kon hoogveen zich lateraal gaan uitbreiden. In het verleden was veen een geliefde brandstof waardoor het meeste veen in Nederland in de tweede helft van de 19e eeuw door mensen is ontgonnen voor turf. Op de zandige ondergrond werden landbouwgronden aangelegd, en ligt nu dekzand aan het oppervlak. Er zijn in het veengebied nog duidelijk sporen van de turfwinning te zien, o.a. de Helenavaart en parallellenbanen in Griendtsveen.
Huidige aardkundige processen
Veenvorming vindt weer plaatst in Griendtsveen en wordt door mensen onderhouden. De Mariapeel is weer een belangrijk inzijgingsgebied.
Bodems en waterhuishouding
De Mariapeel en Griendtsveen bestaan voornamelijk uit vlierveengronden. Waar meer veen is weggestoken liggen moerige podzolgronden met een moerige bovengrond. In het zuiden zijn veldpodzolen te vinden. De veengronden en moerige gronden bestaan bovenin uit organisch materiaal en liggen op een ondergrond van zand.
De Mariapeel en Griendtsveen hebben een van nature slechte ontwatering en water blijft hier op het oppervlakte liggen. Om veen uit de grond te halen hebben mensen de afwatering ingang gezet door het graven van kanalen, zoals de Helenavaart. Deze kanalen ontvangen het water van het gebied en voeren het af.
Relatie met archeologie en cultuurhistorie
- Mensen hebben nooit in de Verheven Peel gewoond. Hun nederzettingen lagen op de drogere zandgronden rondom het veengebied.
- Turfwinning is begonnen op kleine schaal in de Middeleeuwen. Tijdens de 19de eeuw werd het gedaan op grote schaal en werden er kanalen gebouwd voor de afwatering van het water en het vervoer van het veen. De putten waar het veen uitkwam zijn nog steeds zichtbaar in het landschap
- Sinds het einde van de 20ste eeuw zijn er plannen gemaakt om wildernis- en inzijgingsgebieden te maken van de Mariapeel en Griendtsveen.
Verder lezen
- Balen, R. van. & P. Blankers (2022). Breuken in het land van Peel en Maas. Matrijs, Utrecht.
- Blankers, P., Peeters, H., Hans, B.P.M. Noorden, Wim van Opbergen, Jos Pouls, & Slaats, J. (2021). Heel de Peel. Stichting VEEN.
- Bossenbroek, P., Hermans, J., Smits, J., Vorstermans, S., & F. van Westreenen. (1996). Het land van Peel en Maas. Staatbosbeheer, Roermond.
- Gonggrijp, G. P. (1986). Gea-objecten van Limburg. Leersum, Rijksinstituut voor natuurbeheer, RIN-rapport, 86, 21.
- Paulissen, M., & van Beek, R. (2024). Bridging natural and cultural heritage management: recommendations for present and former raised bog areas. The Historic Environment: Policy & Practice, 15(2), 195-220.
- Stichting voor Bodemkartering (1972). Bodemkaart van Nederland, Schaal 1:50 000: Toelichting bij de kaartblad 52 West Venlo. Pudoc, Wageningen.
- Wolfert, H.P. (1989). Geomorfologische waarden in het streekplangebied Noord- en Midden-Limburg. Rapport 12. Staring Centrum, Wageningen.
Tekst: Tessa Bosch (UU)
Zie ook
Aardkundig erfgoed- Hoogveenrest Groote Peel (pagina bestaat niet)
Hoogveen, hoogveenresten, hoogveenvorming, Peelrandbreuk, Peelhorst
Begrippen
Specialist(en)Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 3 mrt 2026 om 03:05.