Veenvlakte Wormer-Ilperveld

Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

De polders Oostzaan, Wormer, Ilperveld, en Westzaan en Noorderveen zijn veenpolders met daarin petgaten uitgegraven voor de turfwinning. Vaak zijn de oude ontginningsstructuren nog te zien. Bijzonder is het voorkomen van verdronken hoogveen in de ondergrond. In de petgaten komt veenvorming ook nog voor als actief aardkundig proces.

Aardkundig fenomeen (primair)

veenrestvlakte

Overige aardkundige fenomenen

kreekrug

Periode(s)

• Holoceen

Gevormd door

mens, rivieren, veenvorming

Kenmerkendheid

• Eén van de weinige plekken in Nederland met actieve laagveenvorming.
• Het huidige veen in de polder Ilperveld is brakwaterveen.
• Grootste verdronken hoogveengebied van Nederland.

Ontstaansgeschiedenis

Verzoeting in het gebied

Tot ongeveer 5000 jaar geleden lag dit gebied in een getijvlakte (waddengebied). Toen aan de westkust van Nederland de strandwalvorming begon trad er verzoeting op van het gebied. Deze milieuverandering leidde tot de vorming van veen in de polder.

Veen

Na de strandwalvorming kwam de veengroei op gang en werd er laagveen afgezet wat zich uiteindelijk ontwikkelde tot hoogveen. Deze ontwikkeling vond plaats doordat het laagveen niet meer kon vormen, aangezien het laagveenpakket te dik werd en boven het niveau van het grondwater steeg. Op de plekken waar veenmos(kussens) groeide, in het laagveen, ontwikkelde zich het hoogveen. Hoogveen is niet afhankelijk van het grondwater, maar van het regenwater. De natuurlijke ontwatering van het veen vond plaats via veenstromen, zoals de Dorre Lip, de Nieuwe Gouw, de Zaan en de Noorderganssloot, die nog steeds in het landschap zichtbaar zijn. Tussen de 9^e en 14^e eeuw begon men met de ontginning van het veen. Hierdoor begon het veen in te zakken en deels te verteren. Dit proces leidde tot bodemdaling. Hierdoor kwam het hoogveen onder huidig zeeniveau te liggen. Door de bodemdaling overspoelde het land soms met water van de Zuiderzee en kon brak water in de polder komen. Vanaf ongeveer 1600 werd het veen afgegraven voor turfwinning en ontstonden petgaten. Tegenwoordig vindt er in de petgaten nog veenvorming plaats, o.a. bij Kalverpolder en Jagersveld. De veenvorming is anders dan de veenvorming van het oorspronkelijke veen in het omliggende gebied. Dit veen vormt in wat dieper water als drijfveen.

Huidige aardkundige processen

Er vindt actieve veenvorming plaats in de petgaten.

Bodems en waterhuishouding

In het gebied zijn er laagvenen en hoogvenen, met enige brakwaterinvloed (kwel). Afhankelijk van veraarding en kleidek komen verschillende bodemtypen voor, bijvoorbeeld vlier-, vliet-, koop-, weide-, en waardveengronden. Een cruciaal aspect voor het gehele gebied is de overvloed aan petgaten. Tijdens de turfwinning is er vanuit de petgaten klei en bagger op de wallen gelegd, waardoor dit nu nog in aan het oppervlak voorkomt.

Relatie met archeologie en cultuurhistorie

• Veenkreken (Dorre Lip en Zaan) zijn bepalend geweest voor verkavelingspatronen tijdens de Middeleeuwse ontginning.
• Het is een veenontginning, sommige vaarten/sloten zijn verbreed voor turfwinning. Sommige kavels zijn ook afgegraven, maar oorspronkelijke verkaveling zie je nog duidelijk.
• De dorpen in de veenpolders (bijv. Oostzaan en Den Ilp) hebben een langgerekte vorm die het veengebied doorsnijden. Een afwijkend dorp is Ilpendam, die heeft een ronde vorm.
• Onder Assendelft, in de polder Westzaan, zijn de petgaten dieper dan omliggende petgaten, vanwege de grootschalige turfwinning tussen 1850 en 1896.

Verder lezen

• Swinkels, D., Timmerman, H. en Balsem, T. (2004) Bijlagerapport Actualisatie Intentieprogramma Bodembeschermingsgebieden (Ed B.B.i.o. Provincie Noord-Holland, afdeling Milieubeheer & Bodemsanering). De Straat Milieu-adviseurs B.V. Bijlagerapport
• Hoogendijk, T. (2010) Archeologische Opgraving (AO), Oostzaan – Kerkbuurt 1-6, Zaandijk. Archeologische opgraving
• Bakker, M. & Smeerdijk, D.G. van, 1982 - A palaeoecological study of a late Holocene section from 'het Ilperveld', Review of Palaeobotany and Palynology 36, 95-163
• Zaanstreek & Waterland: Natuur en landschap in het verleden
• Vier eeuwen turfwinning

Overlap met eerder benoemd aardkundig erfgoed

NH52 (Polder Oostzaan), NH53 (Polder Wormer), NH54 (Ilperveld, Purmerland), NH61 (Polder Westzaan en Noorderveen)

Tekst: Eva Barning, VU

Zie ook

Artikelen

• Panorama Landschap - Amsterdam en Meerlanden
• Panorama Landschap - Waterland en Zaanstreek
• Veengebieden (pagina bestaat niet)

Hoort bij deze thema's

• Landschap
• Aardkundig erfgoed

Trefwoorden

Holoceen, veengebied, polder, droogmakerij, actieve laagveenvorming, verdronken hoogveen

Begrippen

hoogveen

Specialist(en)

• Harm Jan Pierik

---