Veenrivieren Amstelland

Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

Ten zuiden van Amsterdam liggen enkele zichtbare oude veenrivieren (Amstel, Waver, Gein, Gaasp, Vecht, Holendrecht). De dijk is direct langs hun geulen gelegd, waardoor ze goed te zien en te beleven zijn. Langs de Waver zijn ook goed ontwikkelde oeverwallen te zien.

Aardkundig fenomeen (primair)

veenrivier

Overige aardkundige fenomenen

crevassegeul, doorbraakgeul, kolk / wiel, kreekrug, rivierkom, veenrestvlakte, veenrivier

Periode(s)

• Holoceen

Gevormd door

rivieren, veenvorming

Kenmerkendheid

• Het is een uniek rivierensysteem voor Europese alluviale kustvlakten, bestaande uit voormalige veenrivieren en kreekbeddingen.
• De Aetsveldse polder is opgevuld door crevasses. In de polder zijn kreekruggen zichtbaar.
• Ten noordoosten van Weesp is er overslag zichtbaar van een dijkdoorbraak.

Afb. 1. AHN afbeelding van de veenrivier de Amstel (omkaderd in het zwart), de Waver (omkaderd in het paars) en de Holendrecht (omkaderd in het rood). Deze veenrivieren zijn nog duidelijk in het landschap zichtbaar. Het blauwe gedeelte zijn de droogmakerijen en het gele/groene gedeelte is veenweidegebied. (klik voor een vergroting)

Ontstaansgeschiedenis

Ongeveer 5000 jaar geleden was er strandwalvorming aan de westkust van Nederland. Hierdoor trad er verzoeting op van het gebied. Dit had als gevolg dat het gehele gebied bestond uit een veenmoeras met daarin meren. Deze veenmeren zijn gevormd voordat de rivieren in dit gebied aanwezig waren. Het noord-zuid stromende Vecht-Angstel rivierensysteem ontstond ongeveer 2800 jaar geleden, waar de rivieren van dit gebied uit zijn ontstaan. Dit rivierensysteem ontstond als een zijtak van de Oude Rijn. Het Vecht-Angstel rivierensysteem stroomde van Utrecht naar Muiden, waar het in het Flevomeer (tegenwoordig Markermeer) uitmondde. Hierbij raakten de meren in het veengebied stapsgewijs opgevuld met sediment. Het Aetsveldse meer (tegenwoordig Aetsvelde polder), werd vanaf ongeveer 2200 jaar geleden opgevuld met sedimenten en is een duidelijk voorbeeld van deze meervulling. In deze polder zijn kreekruggen ontstaan.

Ook kwam er water en sediment vanuit de Angstel in de Holendrecht/Gein en Gaasp (Afb. 1). Vanuit het riviersysteem zijn er kleine zijriviertjes ontstaan (de Waver en de Holendrecht) die richting het westen stroomden naar de Amstel. Een andere optie is dat de Waver en Holendrecht al aanwezig waren en dat de Angstel aansloot op deze rivieren. Ongeveer 1300 jaar geleden was de invloed van de Rijn behoorlijk afgenomen, maar zelfs met een verminderde waterafvoer en sedimenttransport, bleef het rivierensysteem nog wel bestaan. Tijdens de Middeleeuwen begon men het veengebied te ontginnen met de rivieren als ontginningsbasis. In de Middeleeuwen breidde de Zuiderzee (en voorloper Almere) verder uit en kwamen de riviertjes meer onder invloed van de zee te staan. Om dit gebied te beschermen tegen overstromingen werd de Diem afgesloten in de 13e eeuw.

Huidige aardkundige processen

In de Diem is er nog veenvorming. In de rest van het veenweidegebied is er bodemdaling. Hierdoor degradeert het veen, maar wordt het oeverwalreliëf versterkt.

Bodems en waterhuishouding

In het gebied zijn er verschillende typen bodems aanwezig. Onder andere weideveengronden, drechtvaaggronden en diverse kalkrijke vaaggronden. Daarnaast zijn er in de Aetsveldse polder en langs de Vecht poldervaaggronden aanwezig. In het komgebied zijn waardveengronden.

Relatie met archeologie en cultuurhistorie

• Op de kreekruggen is IJzertijdbewoning aangetroffen.
• In het jaar 1122 was er geen invloed meer van de Rijn in het gebied, doordat de Kromme Rijn bij Wijk bij Duurstede was bedijkt. Het rivierensysteem bleef bestaan als een drainagesysteem.

Verder lezen

• Gans, W. De (nd.) Aardkundige Monumenten in Noord-Holland, een overzicht van het Aardkundig Erfgoed in de provincie aan de hand van historische prenten, brochure provincie Noord-Holland.[ https://www.noord-holland.nl/Onderwerpen/Water_Bodem/Aardkundig_erfgoed/Publicaties/Brochure_Aardkundige_monumenten. Brochure Aardkundig Erfgoed]
• Swinkels, D., Timmerman, H. en Balsem, T. (2004) Bijlagerapport Actualisatie Intentieprogramma Bodembeschermingsgebieden (Ed B.B.i.o. Provincie Noord-Holland, afdeling Milieubeheer & Bodemsanering). De Straat Milieu-adviseurs B.V. Bijlagerapport
• Bos, I.J., Feiken, H., Bunnik, F., en Schokker, J. (2009) Influence of organics and clastic lake fills on distributary channel processes in the distal Rhine-Meuse delta (The Netherlands). Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology, 284(3-4), 355-374.
• Weerts, H.J.T., Cleveringa, P., en Gouw, M. (2002) De Vecht/Angstel, een riviersysteem in het veen. Grondboor & Hamer, Volume 56(3-4), 66-71 Vecht/Angstel rivier systeem
• Geopark Heuvelrug

Overlap met eerder benoemd aardkundig erfgoed

NH64a (Amstel), NH64b (Holendrecht en Bullewijk), NH64c (Waver), NH64d (Gein), NH64e (Gaasp), NH64f (De Diemen), NH64g (Vecht en Aetveldsche polder)

Van Beusekom (2007): NH31 (onbenoemd), NH33 (onbenoemd), NH34 (onbenoemd), NH35 (onbenoemd), NH36 (onbenoemd), NH37 (onbenoemd)

Tekst: Eva Barning (VU)

Zie ook

Aardkundig erfgoed

• Veenmeer het Naardermeer

Artikelen

• Panorama Landschap - Amsterdam en Meerlanden
• Panorama Landschap - De Venen
• Rivierengebied (bestaat nog niet)

Hoort bij deze thema's

• Landschap
• Aardkundig erfgoed

Trefwoorden

Holoceen, rivierengebied

Specialist(en)

• Harm Jan Pierik

---