Trechterdalsysteem Eerbeek

Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

Grootste droogdalsysteem op de Veluwe met een daluitspoelingswaaier, ontstaan aan de zuidoostrand van de Veluwe. Deze sterk vertakte en diep ingesneden sneeuwsmeltwaterdalen zijn ontstaan tijdens de laatste ijstijd (het Weichselien, 115.000-11.700 jaar geleden).

Aardkundig fenomeen (primair)

daluitspoelingswaaier, sneeuwsmeltwaterdal

Periode(s)

Pleistoceen - Laat-Saalien
Pleistoceen - Weichselien

Gevormd door

landijs, permafrost, smeltwater

Kenmerkendheid

Grootste droogdalsysteem van de Veluwe met sterk vertakte en diep ingesneden dalen (sneeuwsmeltwaterdalen)
Daluitspoelingswaaier is een van de meest volledige archieven van hellingafspoeling tijdens de laatste ijstijd in NW Europa.

Ontstaansgeschiedenis

Dit droogdalsysteem is gevormd aan de zuidkant van de stuwwal van de Oostelijke Veluwe. Deze stuwwal is gevormd door een ijslob tijdens het Laat-Saalien (150.000 jaar geleden).

Ontwikkeling van het dalsysteem

De dalen zijn gevormd tijdens de laatste ijstijd (het Weichselien, 115.000-11.700 jaar geleden). De vegetatie was toen spaarzaam (afwisselend toendra en poolklimaat) en tijdens smelt in het voorjaar en zomer gleed de bodem op hellingen langzaam af (solifluctie). Omdat het smeltwater slecht afgevoerd kon worden door de bevroren ondergrond, concentreerde de afvoer zich in geulen. Hierbij vormden op de flanken van de stuwwal sneeuwsmeltwaterdalen. Kenmerkend is de asymmetrische vorm van deze dalen door verschil in bezonning (zuid- en westkanten zijn minder steil). De loop van de dalen en hun oriëntatie hangt deels samen met de aanwezigheid van gestuwde pakketten in de richting van de dalrichting.

Waar de dalen in het IJsseldal uitkomen zijn de afgespoelde zanden in een spoelzandwaaier afgezet. Deze waaier vormt een compleet archief van afspoeling onder permafrostcondities tijdens de laatste ijstijd. De zandlagen zijn gevormd tijdens actieve afspoeling, veenlagen vormden toen de afspoelingsactiviteit minder was. Het dorp Eerbeek ligt op deze waaier, het Apeldoorns kanaal is in een bocht hieromheen gelegd. Onder deze waaier liggen kleien uit het Eemien.

Na het afsmelten van de permafrost aan het begin van het Holoceen, kon regenwater infiltreren in het grove zand van de stuwwal en verloren de dalen hun afvoerende functie, het werden droogdalen.

Huidige aardkundige processen

De aardkundige processen vonden met name in de voorlaatste en laatste ijstijd plaats. In droge dalen kan bij hevige neerslag tegenwoordig nog lokaal erosie optreden.

Bodems en waterhuishouding

In de gestuwde grofzandige afzettingen zijn haar- en veldpodzolgronden gevormd, ook liggen er enkele plaggendekken.

Relatie met archeologie en cultuurhistorie

De schrale gronden waren geschikt voor heide (plaggensysteem). Lokaal vormde stuifzanden door te intensief landgebruik.
Het Apeldoorns kanaal is in een bocht om Eerbeek heen gelegd, om het reliëf van de waaier te volgen.

Verder lezen

Gonggrijp, G. P. (1988). Gea-objecten van Gelderland. Leersum, Rijksinstituut voor natuurbeheer, RIN-rapport, 88, 64.
Maarleveld, G. C. (1949). „Het dal van de Eerbeekse beek en de continentale Eemlagen. Boor en Spade, 3, 101-106.
Neefjes, J. (2018) Landschapsbiografie van de Veluwe Landschapsbiografie van de Veluwe, Historisch-landschappelijke karakteristieken en hun ontstaan, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed / Staatsbosbeheer.
Steur, G.G.L., & Heijink, W. (1975). Bodemkaart van Nederland 1: 50.000: toelichting bij de kaartbladen 40 West Arnhem en 40 Oost Arnhem, STIBOKA, Wageningen.
Viveen, W., Schoorl, J. M., van Balen, R. T., Trabucho, N., & Busschers, F. S. (2025). The first NW European stratigraphic record containing an entire interglacial-glacial cycle of periglacial alluvial fan response to (sub) orbital climate fluctuations. Quaternary Science Reviews, 357, 109315.