Uiterwaard en stroomrug De Mars (Nederrijn)

Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

Uiterwaard en bedijkte stroomrug van de Nederrijn met nog zichtbaar meander- en kronkelwaardreliëf. In dit gebied is de Rijn vanaf de late ijstijd onafgebroken aanwezig geweest. Er liggen diverse generaties stroomgordels in de ondergrond. Aan het oppervlak ligt de stroomrug bij Lienden, die actief was in de vroege middeleeuwen en later is bedijkt. De Lede- en Oudewaard zijn pas afgedamd in de 18^e eeuw. Zowel binnen als buitendijks is nog een duidelijk kronkelwaardreliëf aanwezig, in aanleg gevormd door het geleidelijk opschuiven van de riviergeul. Ook liggen er enkele wielen, restanten van dijkdoorbraken.

Aardkundig fenomeen (primair)

meanderruggen en -geulen, stroomrug

Overige aardkundige fenomenen

restgeul

Periode(s)

• Holoceen

Gevormd door

mens, rivieren

Kenmerkendheid

• Plek in de Rijn-Maasdelta waar de Rijn het langst actief is geweest (vanaf Laat Glaciaal tot nu).
• Meerdere generaties rivierlopen te zien met ook generaties bedijkingen
• Oude Rijn/Mars is een afgedamde uiterwaard met nog intact kronkelwaardreliëf.

Ontstaansgeschiedenis

Generaties rivierlopen sinds de laatste ijstijd

Op deze plek is de Rijn het langst onafgebroken actief geweest in de Rijn-Maasdelta, vanaf einde ijstijd tot nu. Daardoor liggen er diverse oude generaties stroomruggen in de ondergrond, die ook grotendeels omgewerkt zijn door de jongere generaties. Aan het oppervlak zijn de stroomruggen breed ontwikkeld door de sterke zijwaartse geulverplaatsing van de riviergeul. Omdat op deze plek veel makkelijk erodeerbaar zand lag -van de oude rivierlopen en de stuwwal tussen Amerongen en Rhenen-, kon de rivier zijn geul makkelijk zijwaarts verplaatsen.

Binnendijkse Lienden stroomrug

De oudste zichtbare stroomrug in dit gebied is de bedijkte stroomrug van Lienden. De Nederrijn was hier actief in de vroege middeleeuwen, wat blijkt uit de archeologische vondsten in dit gebied. De oude restgeul van de meanderbocht en bijbehorende kronkelwaardgeulen nog in het reliëf en in het slotenpatroon te zien. Deze landvormen ontstonden door het meanderen van de rijngeul: de buitenbocht bouwde hierbij geleidelijk uit en tegelijkertijd kon de rivier in de binnenbocht zijn sediment leerleggen.

De Oude Rijn-De Mars is de opvolger van deze stroomrug. Deze stroomgordelbocht Oude Rijn langs Kesteren en Lienden is afgedamd in 18^e eeuw (Lede- en Oudewaard), de oudste dijken langs de rand stammen uit 1327. De rechtere geulen en strangen zijn nu nog goed te zien in het reliëf. Kronkelwaardreliëf in (voormalige) uiterwaard stamt veelal van vlak voor het moment van de bedijking (itt de Waal, waar het reliëf veel jonger is). Dit reliëf is hier zo goed bewaard gebleven omdat er nauwelijks grote ingrepen en afgravingen zijn geweest, zoals die wel vaak in uiterwaarden plaatsvonden.

Langs die dijk ligt nog een wiel: de Nieuwe Waaij en Klokkewaaij. Ook bij Kesteren liggen drie wielen in de 1327 dijk. In 1624 is de rijnbocht Lienden-Kesteren doorgraven.

Huidige aardkundige processen

Buitendijks: af en toe overstroming door de geulen.

Bodems en waterhuishouding

De bodems van de oeverwallen bestaan vooral uit kalkhoudende ooivaaggronden (zavel en lichte klei). In het gebied treedt kwel op vanuit Rijn en omliggende stuwwallen. In het hele gebied ligt beddingzand al binnen 1 meter diepte, 2 à 3 meter diep in strangen/restgeulen. Dit beddingzand staat in contact met het onderliggende pleistocene zand, wat het gebied gevoelig maakt voor kwelstromen en dijkdoorbraken.

Verder lezen

• Cohen, K. M., Stouthamer, E., Hoek, W. Z., Berendsen, H. J. A., & Kempen, H. F. J. (2009). Zand in banen: zanddieptekaarten van het Rivierengebied en het IJsseldal in de provincies Gelderland en Overijssel.
• Cohen, K. M., Stouthamer, E. Pierik, H.J., Geurts, A.H. (2012). Vernieuwd Digitaal Basisbestand Paleogeografie van de Rijn-Maas Delta.
• Gonggrijp, G. P. (1988). Gea-objecten van Gelderland. Leersum, Rijksinstituut voor natuurbeheer, RIN-rapport, 88, 64.
• Verbraeck, A. (1984). Toelichtingen bij de geologische kaart van Nederland 1: 50.000, Blad Tiel West (39W) en Tiel Oost (39O), Rijks Geologische Dienst, Haarlem.

Overlap met eerder benoemd aardkundig erfgoed

• GEA-objecten: 39O6: De Mars, Oude Rijnlopen.
• Van Beusekom 2007: GL 4, De Mars.

Zie ook

Hoort bij deze thema's

• Landschap
• Aardkundig erfgoed

Trefwoorden

Stroomrug, Rijn-Maasdelta, Nederrijn

Begrippen

uiterwaarden

Specialist(en)

• Harm Jan Pierik

---