Uiterwaard ’t Kolkhuis/Hoenwaard

Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

Uiterwaard van de Gelderse IJssel. Aan de westkant is het Laat-Glaciale dekzandreliëf met paraboolduinen zichtbaar, dit gaat naar het oosten toe over in een komgebied. Langs de IJssel liggen zandige oeverwallen en kronkelwaardruggen. Ook kent het gebied enkele kolken, ontstaan in oude geulen van de IJssel of tijdens doorbraken gedurende overstromingen.

Aardkundig fenomeen (primair)

kronkelwaardreliëf, oeverwal, paraboolduin

Periode(s)

Pleistoceen - Weichselien - Laat-Glaciaal
Holoceen
Holoceen - Vroege Middeleeuwen
Holoceen - Late Middeleeuwen

Gevormd door

rivieren, wind

Kenmerkendheid

Pleistoceen dekzandreliëf in combinatie met kolken
Duidelijk zichtbaar oeverwal en kronkelwaardreliëf, landgebruiksfuncties volgen deze eenheden
Hoge belevingswaarde door openheid gebied en morfologie.

Ontstaansgeschiedenis

Dekzandruggen uit de laatste ijstijd

De dekzandruggen zijn ontstaan aan het eind van de laatste ijstijd (het Weichselien, 115.000-11.700 jaar geleden), vermoedelijk voornamelijk tijdens het Jonge Dryas (12.900-11.700 jaar geleden). Het klimaat was toen koud en de vegetatie was spaarzaam (afwisselend toendra en poolklimaat). Vanuit het westen werd zand over de Veluwe geblazen dat hier als paraboolduinen (dekzandruggen) is afgezet.

Holoceen, vernatting en opnieuw verstuiving

In het Holoceen warmde het klimaat op en werd het natter, aan de flank van de Veluwe vormde lokaal veen (De Werven). Pas in de Vroege Middeleeuwen ontstond de Gelderse IJssel als Rijntak. Langs de IJssel zijn zandige vrij hoge oeverwallen ontwikkeld, deze steken 2 tot 3 m boven de omgeving uit. Verder van de rivier af werd klei afgezet en vormden komgronden. Doordat de rivier enkele honderden meters naar het oosten is gemigreerd is een kronkelwaardreliëf ontstaan. De langgerekte Ankskolk is een restgeul/kronkelwaardgeul. Verder zuidelijk ligt een ronde kolk, ontstaan door een doorbraak in de oeverwal tijdens een overstroming. Hierachter ligt een overslagdek.

Huidige aardkundige processen

Buitendijks: overstromingen (komvorming)

Bodems en waterhuishouding

In de dekzandruggen zijn podzolgronden ontwikkeld, soms met een cultuurdek. In de uiterwaard liggen vorstvaaggronden (zandige oevers) en vrij natte poldervaaggronden (kleiige kommen).

Relatie met archeologie en cultuurhistorie

De kolken en overslagdek getuigen van een strijd tegen het water.
Boerderijen en Hoenwaardseweg liggen op de hogere oeverwal langs de IJssel.
Grote Wetering en (noordelijk deel) Apeldoorns Kanaal zijn grotendeels door de komvormige laagte aangelegd.

Verder lezen

Cohen, K. M., Stouthamer, E., Hoek, W. Z., Berendsen, H. J. A., & Kempen, H. F. J. (2009). Zand in banen: zanddieptekaarten van het Rivierengebied en het IJsseldal in de provincies Gelderland en Overijssel.
Floor, P. (1986). Een geologische fietsexcursie door het Kwartair bij Hattem (Gld.). Gea, 19(4), 97-104.
Gonggrijp, G. P. (1988). Gea-objecten van Gelderland. Leersum, Rijksinstituut voor natuurbeheer, RIN-rapport, 88, 64.
Spek, T., F.D. Zeiler, & E. Raap (1996), Van de Hunnepe tot de zee; de geschiedenis van het Waterschap Salland, IJsselacademie