Veenstroom de (Kromme) IJe

Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

In de polder Zeevang is de (Kromme) IJe. Dit is een zichtbare veenstroom in Noord-Holland die wordt gekenmerkt door zijn lengte en bochtige vorm. De veenstroom heeft een lengte van ongeveer 4,5 km en stroomde ter hoogte van Edam uit in het toenmalige Zuiderzee. De ouderdom van de veenstroom is onbekend, maar vormde de natuurlijke afwatering in het veengebied. In de 12^e eeuw nam de invloed van stormvloeden en getij toe door uitbreiding van de Zuiderzee, waardoor er klei rond de kreek afgezet werd.

Aardkundig fenomeen (primair)

veenrivier

Overige aardkundige fenomenen

kreekrug

Periode(s)

Holoceen

Gevormd door

getij, rivieren, veenvorming

Kenmerkendheid

Duidelijk voorbeeld van een authentieke veenstroom in Noord-Holland, gekenmerkt door zijn aanzienlijke lengte.
Doordat er schuin op de veenstroom de IJe veen is ontgonnen, heeft de polder Zeevang een uniek veervormige verkavelingsstructuur.

Veenstroom — Afb. 1. AHN afbeelding van een gedeelte van de veenstroom de (Kromme) IJe ter hoogte van Axwijk. Duidelijk zichtbaar is de schuine verkaveling aan de veenstroom en in het zuiden is er nog een hoefijzer zichtbaar. (klik voor een vergroting)

Veenstroom (Kromme) IJe — Afb. 2. Foto van de veenstroom (Kromme) IJe (Eva Barning). (klik voor een vergroting)

Ontstaansgeschiedenis

Verzoeting in het gebied

Tot ongeveer 5000 jaar geleden lag dit gebied in een getijvlakte (waddengebied). Toen aan de westkust van Nederland de strandwalvorming begon trad er verzoeting op van het gebied. Deze milieuverandering zorgde ervoor dat er veen werd gevormd in de polder Zeevang.

Veenstroom

Gedurende het Subatlanticum (2500 jaar geleden tot heden) werd hier zeggeveen gevormd. Op dit zeggeveen vormde zich later bolvormige veenmosveenkussens. Deze veenmosveenkussens werden ontwaterd door de veenstroom de IJe (Afb.1). Deze veenstroom stroomde uit naar de Zuiderzee en werd vanaf de 12^e eeuw steeds meer beïnvloed door het getij, wat leidde tot de ontwikkeling van kleiafzettingen direct langs de geul.

Afsluiting van de Zuiderzee

In de 11^e eeuw begon men met de ontginning van het veengebied, met als gevolg inklinking van de bodem. Tijdens de 12^e en 13^e eeuw kwam de polder Zeevang soms onder water te staan tijdens stormvloeden van de Zuiderzee, waardoor in de 14^e eeuw besloten werd het gebied te bedijken. Dit resulteerde in de afsnijding van de veenstroom de IJe van de Zuiderzee.

Huidige aardkundige processen

Geringe ontwikkeling van veenvorming.

Bodems en waterhuishouding

De bodem in dit gebied bestaat uit waard- en weideveengronden.

Relatie met archeologie en cultuurhistorie

De veenstroom zorgde voor de verbinding van Edam met het achterland (Oosterhuizen), waardoor de veenstroom belangrijk was voor de handel in Edam.
Vanaf de 10^e eeuw was er bewoning vanwege het hoger gelegen landschap van de oeverwallen langs de kreek en de nabijheid van de veenstroom.
De veenstroom was waarschijnlijk de ontginningsbasis voor de veenontginning.

Verder lezen

Gans, W. De (nd.) Aardkundige Monumenten in Noord-Holland, een overzicht van het Aardkundig Erfgoed in de provincie aan de hand van historische prenten, brochure provincie Noord-Holland. Brochure Aardkundig Ergoed
Swinkels, D., Timmerman, H. en Balsem, T. (2004) Bijlagerapport Actualisatie Intentieprogramma Bodembeschermingsgebieden (Ed B.B.i.o. Provincie Noord-Holland, afdeling Milieubeheer & Bodemsanering). De Straat Milieu-adviseurs B.V. Bijlagerapport
Wagenaar, K. en Van Wallenburg, C. (1987) Bodemkaart van Nederland 1:50.000, Toelichting bij de kaartbladen 19 Oost Alkmaar en 20 West Lelystad (Noorhollandse gedeelte), Stichting voor Bodemkartering, Wageningen.Toelichting
Bijzonder Provinciaal Landschap Noord-Holland
Mulder, J.R. en Van Steenbergen, T.C. (1995) De bodemgesteldheid van het herinrichtingsgebied Zeevang; resultaten van een bodemgeografisch onderzoek, Wageningen. Bodemgesteldheid Zeevang

Overlap met eerder benoemd aardkundig erfgoed

NH56 (De Kromme IJe)
Van Beusekom (2007) NH27 (onbenoemd)

Tekst: Eva Barning, VU

Zie ook

Artikelen

Panorama Landschap - Waterland en Zaanstreek
Veengebieden (pagina bestaat niet)

Hoort bij deze thema's

Trefwoorden

Holoceen, veenrivier, kreekrug

Begrippen

veen

Specialist(en)

Harm Jan Pierik

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.