Veenvlakte Waterland

Overzicht aardkundig erfgoedKaart: Aardkundig Erfgoed

Samenvatting

Waterland is een veenweidegebied met daarin restanten van meertjes, veenkreken en inbraken vanuit de Zuiderzee. Voorbeelden van Zuiderzee-inbraken zijn de Uitdammer Die en het dijkdoorbraakgat Kinselmeer. Daarnaast komt er hoogveen voor in het gebied.

Aardkundig fenomeen (primair)

veenrestvlakte

Overige aardkundige fenomenen

doorbraakgeul, kreekrug, zee-erosiegeul

Periode(s)

• Holoceen

Gevormd door

getij, mens, veenvorming

Kenmerkendheid

• Representatief gebied voor het ontgonnen veenlandschap van Holland en Utrecht.
• Groot aaneengesloten nog bewaard verdronken hoogveengebied.
• Brede en goed zichtbare inbraakgeulen vanuit de Zuiderzee.
• Veenmeertjes rondom de Die en Ae die representatief zijn voor meervorming in het veen.

Afb. 1. AHN afbeelding van de laat middeleeuwse zee-inbraakgeul Uitdammer Die in Water. Deze inbraak volgt de route van het veenriviertje de Die. (klik voor een vergroting)

Afb. 2. Foto van het wiel 'Poel' (Eva Barning) (klik voor een vergroting)

Ontstaansgeschiedenis

Verzoeting in het gebied

Tot ongeveer 5000 jaar geleden lag dit gebied in een getijvlakte (waddengebied). Toen aan de westkust van Nederland de strandwalvorming begon trad er verzoeting op van het gebied. Deze milieuverandering zorgde ervoor dat er veen werd gevormd in het Waterland gebied. De basis van dit veenpakket ligt rond 6 m onder NAP en reikt op sommige delen tot het oppervlak. In de lagere delen met droogmakerijen liggen de oude getijafzettingen aan het oppervlak.

Veen

In het gebied is er eerst rietveen (laagveen) afgezet. Later is er vooral zeggeveen (laagveen) afgezet en vond er een overgang plaats van laagveen naar hoogveen. In het gebied kwamen er ook van nature aanwezige veenriviertjes voor. Een mooi voorbeeld hiervan is de Die. In de 9^e eeuw begon men met de ontginning van het veengebied vanuit veenriviertjes. Als gevolg van de ontginning ontstond er inklinking van de bodem. Hierdoor kwamen deze delen onderwater te staan met water uit de Zuiderzee. Als gevolg begon men met de bedijking van dit gebied in de 12^e eeuw. Vanuit de Zuiderzee vormden in de Middeleeuwen de talrijke inbraakgeulen, die nog goed in het landschap te zien zijn als meren langs de dijk (bijv. Uitdammer Die, Barnegat, Kinselmeer en Binnenbraak) (Afb. 1). Deze inbraken volgen vaak de oude lopen van veenrivieren (bijv. Uitdammer Die). Rondom deze inbraken is een kleidek afgezet.

Huidige aardkundige processen

In natuurontwikkelingsprojecten (zoals ten noorden van Durgerdam) is weide omgezet in veenmoeras waar veengroei weer op gang kan komen. In delen van het Ae-en en Die-en gebied vindt nu nog veenvorming plaats.

Bodems en waterhuishouding

De veenbodems in het gebied bestaan uit waardveen- en vlierveengronden met een zeer ondiepe grondwaterstand. Dit is duidelijk in het landschap te zien aan de hoge dichtheid aan sloten en vaarten, en aan drassig grasland. Het gebied ondervindt kwel vanuit het IJsselmeer, plaatselijke brakke kwel. Door ontwatering vindt bodemdaling en vertering van het veen plaats. Hierdoor verdwijnt de informatiewaarde van het veen.

Relatie met archeologie en cultuurhistorie

• Veenkreken (Die), bepalend geweest voor verkavelingspatronen tijdens de Middeleeuwse ontginning.
• Veenmeertjes zijn drooggemalen (bijv. Belmermeer). Deze droogmakerijen zijn klein en daardoor goed te zien in hun omgeving wat ze representatief maakt voor Noord-Holland.

Verder lezen

• Gans, W. De (nd.) Aardkundige Monumenten in Noord-Holland, een overzicht van het Aardkundig Erfgoed in de provincie aan de hand van historische prenten, brochure provincie Noord-Holland. Brochure Aardkundig Erfgoed
• Swinkels, D., Timmerman, H. en Balsem, T. (2004) Bijlagerapport Actualisatie Intentieprogramma Bodembeschermingsgebieden (Ed B.B.i.o. Provincie Noord-Holland, afdeling Milieubeheer & Bodemsanering). De Straat Milieu-adviseurs B.V. Bijlagerapport
• Bodemkartering, S.v. (1965) Bodemkaart van Nederland 1:50.000, Toelichting bij kaartblad 25 Oost Amsterdam. G.W.van der Wiel & Co. Wageningen Toelichting
• Van Ek, R., van ’t Veer, R. en Reitsema, R.E. (2021) Ecologische visie Waterland-Oost (Ed. Provincie Noord-Holland). Witteveen+Bos Raadgevende ingenieurs B.V., Deventer. Ecologische visie Waterland-Oost

Overlap met eerder benoemd aardkundig erfgoed

• Van Beusekom (2007) NH6 (Waterland), NH51 (Waterland)

Tekst: Eva Barning, VU

Zie ook

Artikelen

• Panorama Landschap - Waterland en Zaanstreek
• Veengebieden (bestaat nog niet)
• Dijkdoorbraakgaten
• Zeekleigebied (incl. droogmakerijen) (bestaat nog niet)

Hoort bij deze thema's

• Landschap
• Aardkundig erfgoed

Trefwoorden

Waterland, veengebied, droogmakerij, wiel, veenstroom, Holoceen, zee-inbraakgeul

Begrippen

veen

Specialist(en)

• Harm Jan Pierik

---