Archeozoölogie - mollusken

Introductie

De uitwendige skeletdelen van schelpdieren blijven in kalkhoudende grond langdurig bewaard, dit vormt een informatiebron voor onderzoek.

In het kort

DoelGewenste verandering in de organisatie, een doelgroep of de samenleving waar voor een gerichte inspanning geleverd moet worden.: informatie over voedselvoorziening, datering, handel, milieu.
Bruikbaar voor: het vergaren van kennis over de vervaardiging en afkomst van individuele vondsten en de samenstelling van monstersEen monster is een stukje van een voorwerp dat eraf is genomen voor onderzoek, analyse of voor het archief. Men moet erop letten dat het monster representatief is voor het materiaal dat men wil onderzoeken. (Conservation Dictionary).

Nodig: variërend van één exemplaar tot een monster van meerdere liters, afhankelijk van de vraagstelling.
Schilderij van Willem Claesz. Heda: Stilleven met vergulde bokaal, 1635.
Schelpdieren zijn van oudsher een welkome aanvulling op ons dieet geweest. Willem Claesz. Heda legde dit in 1635 in dit ‘Stilleven met vergulde bokaal’ prachtig vast. Foto: Collectie Rijksmuseum.
Deze schelp werd aangetroffen in de tuin bij een buitenplaats in Kostverloren, Amstelveen.
Ook exotische schelpen vonden vaak hun weg naar onze streken. Deze schelp werd aangetroffen in de tuinTuinen als groen erfgoed zijn cultuurhistorisch waardevolle begrensde terreinen met een sier- of nutsfunctie. Tuinen zijn beplant, vaak ontsloten door paden en liggen meestal in de nabijheid van een huis. Nederlandse tuinen tussen 1700 en 1900 lagen ook buiten de stadssingels of wallen als buitentuin of speeltuin. In het Middel-Nederlands betekent tuyn of tuen vlechtwerk van teen, de omheining. (Haslinghuis) bij een buitenplaats in Kostverloren, Amstelveen. Foto: Open Data Provinciaal Depot voor Archeologie Noord-Holland.
Afbeelding van een schelp uit Java, meegenomen door Dubois uit Java.
Dubois nam in 1890 deze schelp samen met tientallen andere vondsten mee uit Java. Recentelijk werd bij nieuw onderzoek ontdekt dat deze Pseudodon vondembuschianus trinilensis waarschijnlijk de oudste inkervingen vertoont die ooit door mensachtigen (Homo erectus) gemaakt zijn. Foto: Collectie Naturalis.

De uitwendige skeletdelen van schelpdieren blijven in kalkhoudende grond langdurig bewaard. Schelpen kunnen informatie bevatten die zeer uiteenlopende vragen kunnen beantwoorden. Zo waren schelpdieren in de prehistorie aan de kust een belangrijke bron van voedsel. Onderzoek naar de aangetroffen schelpen kan verder informatie bieden over bijvoorbeeld seizoenexploitatie, milieu- en klimaatreconstructie en de aanwezigheid van maritieme en zoetwaterstromen.

Kansen en beperkingen

Omdat schelpen uit calciumcarbonaat bestaan blijven zij voornamelijk in kalkhoudende grond bewaard. In kalkarme grond zijn over het algemeen geen schelpresten te verwachten. Schelpen kunnen in archeologische context zowel compleet aangetroffen worden, zoals bij kleine en stevigere schelpen, als ook beschadigd door verschillende post-depositionele processen waar het dunne en of grote exemplarenEen exemplaar is een voorwerp dat door een natuurhistorisch onderzoeker wordt geconserveerd of bestudeerd. (Conservation Dictionary) betreft. Ze zijn op verschillende manieren in archeologische context terecht gekomen: als voedselresten, natuurlijke afzetting, natuurlijke grondstof voor objecten (ornamentenDecoratieve vormen die behoren tot een gebouw of object, maar die niet essentieel zijn voor de constructie. Gebruik de term 'decoratie' met betrekking tot de methoden en technieken voor het aanbrengen van ornamenten. (AAT-Ned), knopen, betalingsmiddel), maar ook als grondstof voor kleurstoffen, containers, wegverharding, bouwmateriaal, kleiKlei is het verweringsproduct van stollingsgesteente en metamorf gesteente. Klei bestaat uit gehydrateerde aluminiumsilicaten.-magering en meer. Daarnaast kan het onderzoek naar mollusken ook aanwijzingen geven bij tafonomisch onderzoek, voor het herkennen van lithostratigrafische afzettingenAfzettingen zijn neerslagen of bezinkingen van materiaal. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)", "sedimentatie is het afzetten van materiaal. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)") die zich kenmerken door de aanwezigheid van specifieke soorten en inzicht in het milieu.

Hoe neem je een monster?

Geïsoleerde vondsten zijn over het algemeen (geïmporteerde) bij giften in graven of bouwoffers, waarvan het belangrijk is de ligging goed vast te leggen. Het is raadzaam deze vondsten met zorg te behandelen en altijd apart te verpakken in verband met eventueel vervolgonderzoek naar bijvoorbeeld gebruiks- of bewerkingssporen. Meerdere exemplarenEen exemplaar is een voorwerp dat door een natuurhistorisch onderzoeker wordt geconserveerd of bestudeerd. (Conservation Dictionary) bij elkaar kunnen wijzen op voedselafval of mariene/fluviatiele afzettingenAfzettingen zijn neerslagen of bezinkingen van materiaal. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)", "sedimentatie is het afzetten van materiaal. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)"). Om deze te bestuderen zijn grondmonsters van minimaal 10 liter nodig. In het geval van afzettingenAfzettingen zijn neerslagen of bezinkingen van materiaal. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)", "sedimentatie is het afzetten van materiaal. (Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed)") kan het noodzakelijk zijn de schelpen per laag te bemonsteren. Bij een opvallend grote hoeveelheid voedselschelpresten is het ook raadzaam in lagenLagen zijn reeksen aaneengevoegde stenen van gelijke dikte op hun plat, horizontaal, soms in hellende stand of op hun kant (rollaag) gelegd. De hoogte van bakstenen metselwerk wordt naar het aantal lagen opgegeven. Een laag waarin alleen de korte zijden van de bakstenen zichtbaar zijn, heet een koppenlaag. die waarin alleen de lange zijden vertonen noemt men een strekkenlaag. (Haslinghuis) te bemonsteren waardoor er bijvoorbeeld inzicht kan worden verkregen in seizoens- of overexploitatie.

Combineren met andere methoden

Naast de soortendeterminatie kan het onderzoek aan schelpen bijdragen aan 14C-datering en de reconstructie van milieu en klimaatDe atmosferische variaties op een specifieke geografische locatie op langere termijn. Gebruik 'weer' voor de atmosferische toestand op korte termijn. (AAT-ned)", "De omgeving van een gebied bestaat uit de natuurlijke en door de mens aangelegde kenmerken in het gebied", "Het milieu in een gebouw is de atmosfeer die erin heerst.", "Het milieu rond een voorwerp of een collectie is de atmosfeer waarin ze zich bevinden."). Herkomst van de schelp kan worden vastgesteld door middel van isotopenanalyse. Wanneer schelpen gebruikt zijn als ruw materiaal voor de productieProductie is het toevoegen van waarde, gebruikswaarde en of emotionele waarde, door het veranderen of bewust niet veranderen van de fysieke toestand van producten om daarmee voor de mens de gewenste eigenschappen (of perceptie van die eigenschappen) te verkrijgen of te behouden. Wanneer in de productie de fysieke toestand, verschijningsvorm, van een product wordt veranderd verkrijgt het product ook andere eigenschappen. Er is een directe relatie tussen toestand en eigenschappen van een product. Het begrip productiviteit is afgeleid van dit begrip productie. of versiering van artefactenIn algemene zin, objecten die zijn gemaakt of bewerkt door mensen, gewoonlijk handgereedschap, gebruiksvoorwerpen, sieraden of kunst. In de archeologie is een artefact een object dat is vervaardigd door een menselijke cultuur en wordt onderscheiden van natuurlijke resten, en later is aangetroffen bij archeologische werkzaamheden. Zie ook 'culturele artefacten' voor de context van objecten die specifiek worden verzameld door musea. Gebruik de term niet in de technische en medische betekenis, dat wil zeggen voor een product of effect dat niet aanwezig is in de natuurlijke toestand van een organisme of een systeem, maar optreedt wegens het onderzoek zelf of het gevolg is van een andere externe activiteit. (AAT-Ned)", "Een artefact (Latijn: arte factum - 'kunstmatig gemaakt') is in de archeologie de benaming voor ieder verplaatsbaar object dat door de mens is vervaardigd, bewerkt en/of gebruikt. Artefacten worden meestal bij archeologische opgravingen gevonden. Enkele voorbeelden van artefacten: een vuurstenen vuistbijl, een terracotta amfora, een bronzen fibula, een barnstenen kraal, textiel, een gouden munt, een benen vishaak etc."), of als werktuig, kan de combinatie met bijvoorbeeld gebruikssporenonderzoek inzicht geven in het technologisch systeem van een vindplaats.

Hoe interpreteer ik mijn resultaten?

De analyseAnalyse is het onderzoek van een voorwerp met instrumentele en analytisch-chemische methoden. Men doet dit om bijvoorbeeld de samenstellende materialen te identificeren of de vervaardigingswijze te achterhalen. van soorten zal in de regel uitgevoerd worden door de specialist en resulteren in een rapport met gegevensEen losstaand feit of symbool zonder betekenis voor de ontvanger of opsteller. en de interpretatie daarvan. In sommige gevallen is het naast de soortendeterminatie mogelijk verslag te doen van extra gegevensEen losstaand feit of symbool zonder betekenis voor de ontvanger of opsteller. als de periode van verzamelen (seizoenexploitatie), overbevissing (bij afname gemiddelde afmetingen) en herkomst (bijvoorbeeld bij schelpen als exotische import).

Resultaten delen

Alle onderzoeksresultaten, verkregen bij de specialist, dienen in de basisrapportage te worden weergegeven en met alle andere gegevensEen losstaand feit of symbool zonder betekenis voor de ontvanger of opsteller. en primaire data te worden gedeponeerd in het e-depot voor de Nederlandse archeologie: easy.dans.knaw.nl. De gebruikte meet- en kalibratiemethodes, methode van monstername en behandeling, hoeveelheden monstersEen monster is een stukje van een voorwerp dat eraf is genomen voor onderzoek, analyse of voor het archief. Men moet erop letten dat het monster representatief is voor het materiaal dat men wil onderzoeken. (Conservation Dictionary) en metingen, relativering van data-precisie, en eventuele overwegingen/ aanpassingen worden gerapporteerd. Deze zijn van belang voor vervolgonderzoek, maar ook voor de vergelijking met onderzoek op andere sites.

Specialistisch onderzoek wordt bij voorkeur opgezet als onderdeel van interdisciplinair archeologisch onderzoek, waarbij de verschillende deelstudies in samenhang met overkoepelend onderzoek worden uitgevoerd, geïnterpreteerd en gerapporteerd.

Lees verder

  • Allen, M.J. (red.) 2017: Molluscs in Archaeology; Methods, approaches and applications, Oxford (Studying Scientific Archaeology 3).
  • Bakker, H. & W. Kuijper 2019: Molluskeninventarisatie van het Ruigeplaatbos en de Visserijgriend in Hoogvliet, Rotterdam: bijzondere vondsten en een hoge diversiteit, Spirula 421. 9-17.
  • Bakels, C., K. Fennema, W.A. Out & C. Vermeeren (red.) 2010: Van planten en slakken / Of plants and snails, A collection of papers presented to Wim Kuijper in gratitude for forty years of teaching and identifying, Leiden.
  • Lauwerier, R.C.G.M. 2011: KNA Leidraad Archeozoölogie (www.sikb.nl). Carmiggelt, A. & P.J.W.M. Schulten 2002: Veldhandleiding Archeologie, Leidraad 1 (www.sikb.nl).

Tekst: Yvonne Lammers, Echo information design, met medewerking van Dennis Nieweg (Archaeoconchology), Roel Lauwerier en Bjørn Smit

Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 1 okt 2021 om 10:03.