Ga direct naar de inhoud Ga direct naar het menu
LezenFormulier bekijkenGeschiedenis weergeven
Pagina exporterenVernieuwen

Bedrijfscollecties - Historisch erfgoed en archieven


Introductie

Bedrijven met een lange geschiedenis beschikken vaak over een verzameling historische voorwerpen en archieven die de bedrijfsgeschiedenis zichtbaar en tastbaar maken. Deze verzamelingen zijn veelal actief aangelegd en documenteren zowel de ontwikkeling als de identiteit van de bedrijven en bieden tegelijkertijd inzicht in de maatschappelijke context en de geschiedenis in bredere zin. Maar wat wordt nu eigenlijk bewaard in deze historische bedrijfscollecties? En waarom is het belangrijk deze collecties te behouden en te gebruiken?
Zwart-wit foto van twee mannen met een wagen van Douwe Egberts
Afb.1 Foto collectie Heritage Center Douwe Egberts
Ruimte met leestafel en kasten met stalenboeken
Afb.2 Documentatiecentrum Forbo Flooring, opgericht in 2002
Ovale ruimte met horizontale blauwe lijn met daarboven en onder foto's
Afb.3 Tijdlijnwand bij Van Oord
Open ladekast met opengeslagen map met affiches
Afb.4 Opslag Albert Heijn Erfgoed
Vitrine met diverse producten van Van Houten
Afb.5 Tentoonstelling over Van Houten in Museum Weesp

1. Beschrijving

Nederland is van oudsher een echte handelsnatie met een zeer lange geschiedenis op het gebied van bedrijfscultuur. In ons land bevinden zich dan ook diverse bedrijven waarvan de wortels teruggaan tot diep in de negentiende eeuw of nog verder terug. Denk aan bekende merken als Heineken (1864), Albert Heijn (1887), Douwe Egberts (1753) en Philips (1891). Maar ook collecties van verzekeringsmaatschappijen, banken en nutsbedrijven worden tot de historische bedrijfscollecties gerekend. Hoewel alle bedrijven een historische bedrijfscollectie kunnen onderhouden, geldt: hoe ouder een bedrijf, des te meer eruit kan worden afgelezen.

Een historische bedrijfscollectie bevat veel verschillend historisch materiaal, waaronder 3D voorwerpen, papieren archieven en beeldcollecties.

Denk hierbij aan:

  • Reclamemateriaal en affiches
  • Producten uit het verleden
  • Historische verpakkingen
  • Ontwerptekeningen en bouwtekeningen
  • Stalen en monsters
  • Modellen en maquettes
  • Gereedschap en apparatuur
  • Weeg- en meetinstrumenten
  • Machines en productielijnen
  • Kleding en hoofddeksels
  • Meubilair uit bijvoorbeeld directiekamers of winkelpanden
  • Penningen
  • Tegels en tegeltableaus
  • Schilderijen en prenten van bijvoorbeeld vroegere directeuren
  • Foto’s en fotoalbums
  • Relatiegeschenken
  • Jubileumboeken en andere gelegenheidsuitgaves
  • Tijdschriften en periodieken
  • Commercials en voorlichtingsfilms
  • Correspondenties
  • Directieverslagen en boekhoudkundige documentatie
  • Personeelslijsten
  • Familiearchief oprichters

2. Belang van bedrijfscollecties

De uniciteit van bedrijfscollecties maken ze tot een waardevolle bron. Ze bieden relevante informatie voor (wetenschappelijk) onderzoek en geven inzicht in sociale, maatschappelijke en technische ontwikkelingen. Daarnaast zijn deze collecties waardevol voor het bedrijf zelf. Denk hierbij aan interne en externe positionering en communicatie.

Sociaal-maatschappelijke geschiedenis

Een historische bedrijfscollectie toont niet alleen de cijfers maar ook concrete voorbeelden bij belangrijke maatschappelijke ontwikkelingen en de geldende normen en waarden uit die tijd. Of het nu gaat om de verhouding tussen vrouwen en mannen op de werkvloer (in aantallen, in gedrag, in communicatie), omgang met personeel, de positie van de vrouw als kostwinner, diversiteit en inclusiviteit, of slavernij en actuele ethische vraagstukken op het gebied van arbeid, productie en dienstverlening: een bedrijf vormt een spiegel van de maatschappij.

Deze achtergronden en materialen zijn een waardevolle bron voor verhalenvertellers, tentoonstellingsmakers en schrijvers. Ook kan dit erfgoed een bijzondere nostalgische waarde hebben voor de mensen die er hebben gewerkt, uit de buurt komen van een bepaald bedrijf, zijn opgegroeid met reclames van een bepaald merk of bedrijf of wanneer ze altijd een bepaald product hebben gebruikt.

Onderzoek en wetenschap

De collecties vormen een rijke bron voor historici, studenten, ontwerpers en andere onderzoekers die bijvoorbeeld geïnteresseerd zijn in technologische innovatie, industriële groei van Nederland in de twintigste eeuw, arbeidsverhoudingen, internationale merkopbouw, ambachtelijke tradities of industriële vormgeving. De bedrijfscollectie fungeert dan als kenniscentrum voor vragen en studie, zowel intern als extern. In een tijd van toenemende internationalisering binnen het bedrijfsleven, bieden de historische collecties ook de mogelijkheid om onderzoek te doen naar de Nederlandse oorsprong en geschiedenis van de bedrijven, ook als ze onderdeel zijn van een internationaal concern.

Daarnaast is er ander wetenschappelijk onderzoek mogelijk, namelijk materiaal-technisch onderzoek. Dit type onderzoek zorgt voor gegevens die helpen bij het identificeren van materialen, maakprocessen uit het verleden en het dateren en van context voorzien van de voorwerpen waarin de materialen zijn gebruikt. Daarvoor zijn bedrijfsarchieven en historische materialencollecties van cruciaal belang. Een voorbeeld daarvan is de collectie van Royal Talens, die onder andere uit oude recepten en uit monstercollecties bestaat. Hoe belangrijk deze collectie is voor onderzoek wordt uitgelegd in dit filmpje: Royal Talens Archief. Ook de collectie van bijvoorbeeld Forbo Flooring is belangrijk bij het identificeren en dateren van historische vloerbedekkingen en andere interieuronderdelen. Oude linoleumstaaltjes en stalenboeken vormen een zeer bruikbare referentiecollectie. Ze geven mede een beeld van de smaak en mode op interieurgebied in een bepaalde tijd.

Waarde voor het bedrijf zelf

Een lange geschiedenis duidt op een succesvol bedrijf en geeft daarmee iets om trots op te zijn. Het verleent een zekere status. Bedrijven vermelden daarom graag het oprichtingsjaar in reclames en bij de introductie aan klanten en relaties.

Medewerkers voelen zich vaak verbonden met het bedrijf. Om dit te stimuleren kan een bedrijfscollectie ingezet worden voor “onboarding” wanneer nieuwe mensen bij het bedrijf starten en “offboarding” wanneer mensen vertrekken, met name als ze met pensioen gaan. Gepensioneerde oud-medewerkers kunnen met hun kennis van, en ervaring in, het bedrijf een waardevolle bijdrage leveren in het beschrijven en beheren van bedrijfscollecties en het geven van rondleidingen.

Uiteraard is een bedrijfscollectie heel nuttig voor communicatie- en marketingdoeleinden (profilering, promotie), memoires, wetenschappelijke artikelen, biografieën en jubileumboeken en -campagnes. Het gaat hierbij om zogenaamde “heritage branding”: recht doen aan de successen uit het verleden bij het vormgeven van de toekomst. Door het inzetten van de verhalen die terug te vinden zijn in de collecties, kan het bedrijf een groter bewustzijn van de ontwikkeling promoten. Door actieve storytelling krijgen medewerkers de gelegenheid meer te leren over waar het bedrijf vandaan komt en kunnen ze trots zijn op hoe het bedrijf is gegroeid.

Een historische collectie kan bovendien zorgen voor inspiratie voor de toekomst, zowel bij het vormgeven van nieuwe producten als voor de bijbehorende marketing.

3. Gebruik en toegankelijkheid

Gezien het belang van dit erfgoed, zoals beschreven in de vorige paragraaf, is het behouden, verrijken en toegankelijk maken van de historische collecties essentieel.

Naast het beheren van bedrijfscollecties binnen of buiten het bedrijf is het voor het zichtbaar en daarmee bruikbaar maken van de voorwerpen een optie om een tentoonstelling te maken. Veel bedrijven hebben een eigen expositie, van klein (een paar vitrines) tot groot (een paar ruimtes in eigen gebouw). De zichtbaarheid in een kantoorpand, bijvoorbeeld door middel van een tijdlijnwand, vergroot het bewustzijn over de ontwikkeling van het bedrijf. Er bestaan ook complete musea, zowel bij het bedrijf zelf als op externe locaties. Soms gaan (delen van) historische bedrijfscollecties op in andere musea, waarmee het behoud voor de toekomst is geborgd.

Naast fysieke toegankelijkheid is digitale toegankelijkheid een middel om de collectie zichtbaar te maken. Hierbij wordt (een deel van) de collectie online getoond, bijvoorbeeld via de bedrijfswebsite. Daarbij kan storytelling door het bedrijf worden ingezet voor een breder publiek. De verhalen zijn een bron van kennis en inspiratie. Ook het uitlenen van voorwerpen uit de bedrijfscollectie behoort tot de mogelijkheden om zo de zichtbaarheid en toegankelijkheid te vergroten. Thematische tentoonstellingen bij musea kunnen geleende objecten uit de collectie gebruiken om een verhaal beter tot zijn recht te laten komen door context toe te voegen. Dit zorgt voor meer waarde en output van de collectie.

Wanneer de collectie als studiecollectie toegankelijk wordt gemaakt (bijvoorbeeld op afspraak) voor het publiek, zoals studenten en onderzoekers, kan onderzoek eenvoudiger plaatsvinden. Om de vindbaarheid van de studiecollectie te vergroten, is het nuttig om deze via de website onder de aandacht te brengen. Bij het gebruik van de collectie voor studie en onderzoek is de privacywetgeving (AVG) wel van belang, zodat er zonder toestemming geen persoonlijke gegevens van (oud-)medewerkers openbaar worden gemaakt.

4. Behoud voor de toekomst

Zoals met alle collecties vereist de organisatie, opslag en beschikbaarstelling hiervan inzet van capaciteit en financiën. Beheerders van bedrijfscollecties laveren tussen de commerciële wereld van de bedrijven en de erfgoedsector in. Dat maakt bedrijfscollecties extra kwetsbaar. Wetgeving (zoals de Erfgoedwet) geldt alleen voor collecties in overheidsbezit of in bezit van publieksrechtelijke organisaties. De richtlijnen en regels zoals die zijn opgesteld door Museumvereniging, Museumregister en ICOM zijn primair van toepassing op (geregistreerde) musea. De Archiefwet geldt niet voor archieven van bedrijven, alleen voor overheidsarchieven. Desalniettemin hanteren sommige bedrijven zoveel mogelijk de richtlijnen op gebied van beheer en behoud uit de erfgoedsector.

Om ondanks het gebrek aan formele wet- en regelgeving voor bedrijfscollecties toch te zorgen voor het behoud van de collecties is het essentieel dat het belang hiervan breed uitgedragen wordt, door zowel erfgoedprofessionals als door bedrijfsmanagement. Gebrek aan bewustzijn of waardering zorgen ervoor dat collecties gemakkelijk verloren kunnen gaan bij herstructureringen of verhuizingen. Als de archieven in het Nederlands zijn geschreven, zijn deze extra kwetsbaar als het bedrijf in buitenlandse handen overgaat.

Verder zijn contacten met musea en archiefbewaarplaatsen cruciaal. Erfgoedinstellingen kunnen zelfs de redding van historische bedrijfscollecties betekenen wanneer zij collecties onder hun hoede nemen die dreigen te verdwijnen bij bedrijfsovernames en faillissementen. In dat geval is het belangrijk om te zoeken naar mogelijke herbestemmingen en zo doende te kijken of een (deel van een) historische bedrijfscollectie mogelijk gered kan worden door een erfgoedinstelling. De RCE kan hierbij een rol spelen en meedenken waar een collectie mogelijk terecht kan.

Voor het behoud van bedrijfscollecties speelt een goede opslag ook een grote rol. Als er geen geschikte faciliteiten zijn is de kans aanwezig dat door omgevingsfactoren de collecties aan verval onderhevig zijn. Denk bijvoorbeeld aan vocht, schimmel of brand. Ook verspreiding over meerdere locaties is een risico, omdat op die manier objecten makkelijker verloren kunnen gaan. De beschikbaarheid van een professionele opslag hangt nauw samen met de betekenis die het bedrijf hecht aan de collectie en de eigen geschiedenis. Iemand die formeel is aangesteld als collectiebeheerder kan hierbij een cruciale rol spelen. De RCE kan helpen met kennis, handvatten en advies op gebied van beheer en behoud van bedrijfscollecties.

Een goede registratie en documentatie tot slot, verhogen het efficiënt gebruik van de collectie en geven hem context. Een registratiesysteem waarin rekening wordt gehouden met standplaatsbeheer, informatie rondom toegankelijkheid en openbaarheid, en waarin alle objectinformatie is opgenomen, is essentieel ter ondersteuning. Daarnaast zijn de verhalen van vroeger een bron van informatie. Door middel van “oral history” en interviews kunnen de verhalen worden vastgelegd. Zonder dit soort documentatie is de kans groot dat de context, gebruik en herkomstgeschiedenis van de collectie verloren gaat.

Zonder aandacht en waardering voor de eigen bedrijfscollectie bestaat het risico op het verlies van waardevolle historische informatie. Zo bestaan er meerdere voorbeelden waarbij historische bedrijfscollecties verloren zijn gegaan. Helaas zijn belangrijke voorwerpen en archieven vaak niet meer terug te halen wanneer een bedrijf er eenmaal afstand van heeft gedaan. Vooral papier wordt gemakkelijk vernietigd. Zo kunnen complete bedrijfsgeschiedenissen niet of nauwelijks meer te reconstrueren zijn. Een voorbeeld is de textielindustrie in Twente. Na de sluiting van de textielfabrieken is veel weggegooid of verkocht. Bovendien is de oude context verdwenen, waardoor reconstructie moeizaam is.

Om dit doemscenario te voorkomen, kan een bedrijf ervoor kiezen om een bedrijfscollectie op te laten gaan in een stichting, die dan in juridische zin eigenaar is van de collectie. Dit is bijvoorbeeld gebeurd bij ABN AMRO, ASR en Heineken. Deze constructie heeft in het verleden zijn nut vaker bewezen.

5. Voorbeelden

Een aantal bedrijfscollecties heeft zijn weg gevonden naar musea en archieven, andere collecties worden bij een bedrijf zelf beheerd. Ook zijn bedrijfsnamen en -merken interessant voor particuliere verzamelaars.

In eigen beheer

Voorbeelden van bedrijven die hun geschiedenis bewaren en in veel gevallen ook exposeren:

Opgegaan in museale collecties

  • Blokker (1896-2024): Museum van de Twintigste Eeuw, Hoorn
  • Bruynzeel (1897): Zaans Museum, Zaandam
  • Duyvis (1806): Gemeentearchief Zaanstad en Zaans Museum, Zaandam (in beheer gegeven door Douwe Egberts)
  • G.J. De Koning & Zn (1739-2016): Amsterdam Museum
  • Gero (1910 – 1986): Zilvermuseum Schoonhoven
  • Honig (1867): Zaans Museum, Zaandam
  • Kanis & Gunnink: Stadsarchief Kampen (in beheer gegeven door Douwe Egberts)
  • Koninklijke Tichelaar (1572): Princessehof, Leeuwarden als bruikleen van Ottema-Kingma Stichting (OKS)
  • Laimböck (1831): Nederlands Openluchtmuseum, Arnhem
  • Lassie (1954): Gemeentearchief Zaanstad en Zaans Museum, Zaandam (in beheer gegeven door Douwe Egberts)
  • Van Gend & Loos (1809 – 2003): Nederlands Openluchtmuseum, Arnhem
  • Van Houten (1828 - 1971): Museum Weesp
  • Van Nelle (1782 – 1989): Museum Rotterdam, Museum Boijmans van Beuningen, Stadsarchief Rotterdam (in beheer gegeven door Douwe Egberts), en Van Nelle Fabriek
  • Verkade (1886): Zaans Museum, Zaandam
  • Vlisco (1846): Museum Helmond
  • Vroom & Dreesmann (V&D, 1887 - 2015): Nederlands Openluchtmuseum, Arnhem

Particuliere verzamelaars

Voorbeelden van bedrijfscollecties waar particuliere verzamelaars zich over hebben ontfermd:

  • C1000 Museum
  • Hema Museum
  • PTT Collectie

Een belangrijke bron zijn verder de oud-medewerkers die collectieonderdelen hebben gered uit liefde voor het bedrijf of uit angst dat bepaalde verhalen niet meer verteld konden worden en daarmee een privécollectie zijn begonnen. Ze zijn meermaals voor musea een waardevolle aanvulling aan tentoonstellingen gebleken.

6. Aansluiting bij gelijkgestemden

Vereniging Bedrijf & Historie

De Vereniging Bedrijf & Historie (VBH) maakt zich hard voor het behoud van bedrijfscollecties. Dat doet de Vereniging door bedrijven met collecties met elkaar te verbinden in een kennisnetwerk. Meermaals per jaar komt de vereniging samen op locatie van een van de aangesloten bedrijven of op een andere inspirerende, relevante locatie. Het programma van een bijeenkomst bestaat doorgaans uit presentaties over actuele onderwerpen, een kijkje in de keuken bij de betreffende erfgoed beherende partij en het uitwisselen van kennis onderling. Bedrijven die bij de VBH zijn aangesloten zijn bijvoorbeeld Albert Heijn, Douwe Egberts, Hema, Heineken en Gazelle. Maar ook banken, sportclubs en verzekeringsmaatschappijen zijn aangesloten.

Voor meer informatie: Vereniging Bedrijf & Historie

Stichting Bedrijfsgeschiedenis

De Stichting Bedrijfsgeschiedenis is in 1994 opgericht en houdt zich bezig met het onderzoeken van het verleden van het Nederlandse bedrijfsleven. De Stichting stelt zich tot doel belangstelling te wekken voor bedrijfs- en ondernemersgeschiedenis.

Voor meer informatie: Stichting Bedrijfsgeschiedenis

ETWIE

In Vlaanderen houdt de Expertisecel Technisch, Wetenschappelijk en Industrieel Erfgoed zich onder andere ook bezig met bedrijfscollecties. Daartoe is het Themanetwerk Bedrijfserfgoed opgezet.

Voor meer informatie: Themanetwerk Bedrijfserfgoed

7. Kunstcollecties

Het woord bedrijfscollectie kan ook verwijzen naar een kunstcollectie die verzameld is door een bedrijf. Vaak wordt met het woord bedrijfscollectie dan vooral ook een kunstcollectie bedoeld. De Vereniging Bedrijfscollecties Nederland (VBCN) brengt bedrijven die actief kunst verzamelen bij elkaar en zorgt voor ontsluiting van de collecties via hun website. Bij een klein aantal bedrijven zijn de kunst- en historische collecties in één afdeling en/of stichting ondergebracht, zoals bij ABN AMRO en ASR. In de meeste gevallen zijn het twee gescheiden afdelingen zoals bij de Rabobank of ING.

Voor meer informatie: Vereniging Bedrijfscollecties Nederland

Dit artikel is tot stand gekomen met medewerking van Vera Smeets (Pon), Lotte Walvius (Van Oord), Hester Wandel (D.E. en DOCFactory) en Jaap-Jan Mobron (ABN-AMRO)

Zie ook

ArtikelenHoort bij deze thema's


Begrippen

collecties en collectiebeheer

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.
Overgenomen van "https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php?title=Bedrijfscollecties_-_Historisch_erfgoed_en_archieven&oldid=139186"

Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 11 jul 2025 om 03:25.