's-Graveland - Zuidereinde - Complex Schoonoord

(520845) monumentenregister Complexnummer: 520845

Introductie

Buitenplaats Schoonoord bestaat uit een hoofdhuis (herenhuis), (monumentnummer 526144) en een historische park- en tuinaanleg (monumentnummer 520846).

Hierin bevinden zich de volgende onderdelen:

de lantaarns bij de entree (monumentnummer 520847)
een bakstenen dam (monumentnummer 520848)
de villa (monumentnummer 520849)
een tuinschuur en tuinmuur (monumentnummer: 520850)
het tuinprieel ‘De Rose Wees’ (monumentnummer: 520851)
het houten tuinprieel (monumentnummer 520852)
de duiventil (monumentnummer 520853)
een houten atelier (monumentnummer 520854)

Geschiedenis

Tijdens de ontginning van ’s-Graveland in 1634 werd het gebied verdeeld in 27 min of meer gelijke kavels. Van deze oorspronkelijke zeventiende-eeuwse structuren zijn veel sporen bewaard gebleven. Het bijzondere aan Schoonoord is dat hier, samen met buitenplaats Trompenburg, de oorspronkelijke smalle en uitgestrekte kavel vrijwel geheel bewaard is gebleven. Daarmee vormt Schoonoord een bijzonder voorbeeld van de ontginning van ’s-Graveland.

Bij de verloting van de kavels viel kavel 18 toe aan Abel Mathijsz. Burgh. Hij gebruikte zijn kavel voornamelijk voor agrarische doeleinden. In 1761 werd kavel 18 gekocht door de Amsterdamse makelaar en meestertimmerman Jan Schoonhoven. Onder zijn eigendom kreeg het terrein de functie van buitenplaats. Het bijzondere hierbij is dat het hoofdhuis niet, zoals gebruikelijk, op de bestaande kavel werd gebouwd. Voor het hoofdhuis kocht Schoonhoven een stuk grond tegenover de kavel, aan de andere kant van het Zuidereinde. Op dit stuk grond stond al een herenhuis, dat ging hij bewonen. Kavel 18 liet hij vervolgens inrichten als overtuin.

In 1774 liet Schoonhoven het herenhuis verbouwen. Het betreft een bakstenen herenhuis met twee bouwlagen op een rechthoekige plattegrond, onder een met rode Oudhollandse pannen gedekt schilddak. De vijf traveeën brede voorgevel heeft een centrale ingang met daarboven een halfrond bovenlicht met twee gebogen spaakroeden. Op het dak staat een dakkapel met rijk gesneden voluutvormige Lodewijk XV-stijl wangen. Rond 1900 werd het huis in meerdere eenheden opgesplitst. Hiervoor werd aan weerszijde een aanbouw toegevoegd. Het geheel van herenhuis en kavel 18, met daarop onder andere stallen, een koetshuis en een tuinmanswoning, werd na de verbouwing door Schoonhoven verkocht aan Joan Hudson onder de naam Schoonoord.

Hudson en zijn zoon Jan Hudson lieten de overtuin inrichten in vroeg landschappelijke stijl met slingerbos en vijver met eilandje. Delen van dit slingerbos zijn goed bewaard gebleven en vormen een gaaf voorbeeld van een vroeg landschappelijke aanleg uit het einde van de achttiende eeuw. In deze periode werd tevens de toegangslaan aangelegd aan het Noordereinde. Deze laan gaf een zichtlijn vanuit het herenhuis over de overtuin aan de andere kant van de weg.

In 1846 werd Schoonoord in drie delen verkocht: het herenhuis aan de overkant van het Zuidereinde, het oostelijke (achterste) deel van kavel 18 en het westelijke (voorste deel aan de het Zuidereinde). Het oostelijke deel wisselde meerdere malen van eigenaar en is sinds 1933 in het bezit van Natuurmonumenten. Het westelijke deel werd gekocht door Anthony van Koppel. Hij liet de bestaande tuinmanswoning op de kavel ombouwen tot hoofdhuis van de buitenplaats. In 1870 werd hij ook de eigenaar van het achttiende-eeuwse herenhuis aan de overzijde van het Zuidereinde, maar tien jaar later werd dit bezit opnieuw gesplitst. Sindsdien behoort het achttiende-eeuwse herenhuis niet meer bij Schoonoord.

Door deze afscheiding werden vermoedelijk in deze periode aan de west-, zuid-, en noordzijde van kavel 18 beukenlanen geplant ter afrastering. Deze beuken staan er nog steeds. Door deze scheiding werd waarschijnlijk in het laatste kwart van de achttiende eeuw ook een bakstenen dam over de scheidingssloot tussen het Zuidereinde en Schoonoord (kavel 18) aangelegd. Deze dam diende eveneens als toegang tot de buitenplaats. De dam heeft rechte keermuren die naar de weg kwartcirkelvormig uitzwenken. De keermuren worden afgesloten door een hardstenen plaat. Rond 1900 werden op deze dam twee kunststenen sokkels in een neo rococostijl met ijzeren lantaarns geplaatst. In het reliëf van de sokkels staat de naam van de buitenplaats.

Tussen 1916 en 1917 liet nieuwe eigenaar George Leonardt het hoofdhuis (de voormalige tuinmanswoning) met nog een verdieping verhogen. In 1930 werd dit huis echter afgebroken en circa tien meter verderop vervangen door een nieuwe villa naar ontwerp van architect Jan van Erven Dorens (1904-1994). De oorspronkelijke locatie van de tuinmanswoning is nog herkenbaar aan de achttiende-eeuwse lindenrij die ervoor stond en behouden is gebleven. De nieuwe villa met aangebouwde dienstwoning is uitgevoerd in Engelse landhuisstijl met rieten kap en heeft twee bouwlagen. De villa is opgetrokken in rode handvormsteen op een rustica plint met in de topgevels siermetselwerk gevat in vakwerk. De indeling van het huis is opgezet rondom de kenmerkende Engelse ‘Hall’ met monumentaal vormgegeven trappenhuis. In de hal bevindt zich een natuurstenen schouw met gebeeldhouwde adelaars.

Ten zuidoosten van de villa werden eveneens een duiventil met rieten dak, een schuur en een tuinmuur gerealiseerd, allemaal in gelijke stijl ontwerpen door Van Erven Dorens. Ook ontwierp hij het prieel ‘De Rode Wees’. Het prieel is uitgevoerd in een op Italiaanse voorbeelden geïnspireerde neoclassicistische stijl, met roze gepleisterde gevels en een Italiaanse mozaïekvloer met een patroon van druiventrossen en druivenbladeren. Het prieel biedt uitzicht over de zuidelijk daarvan gelegen polder. Aan de zuidzijde stond nog een houten prieel uit het eerste kwart van de twintigste eeuw. Dit prieel staat echter niet meer op de buitenplaats en ligt opgeslagen.

De tuin rondom de villa werd ingericht door Louis Copijn (1878-1945). Van deze aanleg is weinig bewaard gebleven. De park- en tuinaanleg van Schoonoord is sindsdien op te delen in drie compartimenten. Het eerste compartiment ligt rondom de villa. Hier ligt een tuin met restanten van de aanleg van Copijn. Het tweede compartiment ligt ten westen en ten zuiden hiervan. Hier bevindt zich de landschappelijke aanleg uit de achttiende eeuw. Ten derde bevinden zich in het uiterste oosten van Schoonoord restanten van deze landschappelijke aanleg. Deze aanleg is echter niet meer als zodanig te herkennen en is anno 2026 verwilderd bos.

In de periode dat Schoonoord eigendom was van Leonardt groeide het uit tot een internationaal verfijnde artistieke en muzikale hotspot. Voor zijn vrouw werd onder andere een houten schildersatelier gebouwd. Hiernaast was de centrale Engelse ‘Hall’ van de villa speciaal bestemd voor de uitvoering van klassieke muziekstukken. In dit milieu groeide zoon Gustav Leonhardt (1928-2012) op tot bekend musicus.

In 1946 werd Schoonoord verkocht aan bankier T. Greidanus. Anno 2026 is Schoonoord nog steeds in particulier bezit.

Bronnen en verwijzingen

Zie ook

Monumenten

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Monumenten

Beschermd stads- en dorpsgezicht

's-Graveland

Begrippen

buitenplaatsen

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.