Houten - Lekdijk - Complex Fort Honswijk, Fort Willem II

(531624) monumentenregister Complexnummer: 531624

Introductie

Het ongeveer 13,5 ha beslaande complex Fort Honswijk (grootste lengte circa 390 m, grootste breedte circa 225 m) bestaat ruwweg uit een vierhoekig, sterk asymmetrisch aardlichaam met afgeronde begrenzingen, dat vrijwel totaal is omgeven door een natte gracht en waarop behalve een toren met contrescarpgalerij, onder meer enkele bomvrije remises, een poortgebouw en een bakstenen fortwachterswoning voorkomen. Buiten de natte gracht bevinden zich de buitenoevers en intacte onderdelen van de omleidingsweg, alsmede een (van oudsher en nog ten dele) met grenspalen als zodanig aangemerkte zone van het Ministerie van Oorlog, de Militaire Landsgrond. Het complex heeft 13 samenstellende rijksmonumenten.

Niet ver van de stad Utrecht is sinds 1841 Fort Honswijk gesitueerd. Dit verdedigingswerk heeft inmiddels geen militaire rol meer. In de periode van 2020-2023 is Fort Honswijk gerestaureerd. Daarbij ging onder meer de aandacht naar het verduurzamen van het fort, de omgang met historische muurtekeningen en de omgang met de verdwenen inlaatsluis.

Werelderfgoed Hollandse Waterlinies

Fort Honswijk maakt onderdeel uit van het werelderfgoed Hollandse Waterlinies. Het is in meerdere periodes tussen 1841 en 1888 bij het Utrechtse buurtschap Honswijk aangelegd en had een belangrijke functie. Zo vormde de rivier de Lek een brede opening in de verdediging, die een versterking met afweergeschut noodzakelijk maakte. Een andere rol was de bewaking van de inlaatsluis van het naastgelegen Inundatiekanaal. Via dit kanaal en de Schalkwijkse Wetering konden een groot deel van het Eiland van Schalkwijk en het gebied ten zuidoosten van de stad Utrecht onder water gezet worden. Hier zijn de verdedigingswerken voor een groot deel bewaard gebleven.

Bij Fort Honswijk is de oorspronkelijke werking van de Hollandse Waterlinies nog goed herkenbaar. De linies vertellen het bijzondere verhaal van de verdediging van ons land met water als bondgenoot. In oorlogssituaties werden hier namelijk brede stroken land onder water gezet. Zo werd dit onbegaanbaar voor soldaten, karren en paarden. Tegelijkertijd was het water te ondiep om met boten doorheen te varen. Door water op deze manier in te zetten konden we het economische hart van het land tegen de vijand beschermen. In 1935 is Fort Honswijk als gevangenis gebruikt. Dat gebeurde nadat Nederland met de Gestapo in Berlijn had afgesproken om inlichtingen over communistische activiteiten van bepaalde mensen uit te wisselen. Tijdens de mobilisatie van 1939 en 1940 waren er Nederlandse soldaten gevestigd, maar op 14 mei werd het fort zonder slag of stoot door het Duitse leger ingenomen.

Functie Fort Honswijk vanaf WOII

De Hollandse Waterlinies vormen één verdedigingsgordel van meer dan tweehonderd kilometer. Door de opkomst van het vliegtuig verloren ze hun oorspronkelijke functie. De forten werden na de Tweede Wereldoorlog hoofdzakelijk nog voor opslag gebruikt. Ook hebben leden van de Nationaalsocialistische Beweging gevangen gezeten. Aan het einde van de Koude Oorlog begon Defensie met het afstoten van veel forten en ontstond steeds meer interesse voor de historische, ecologische en recreatieve waarde van de Waterlinies. De forten kwamen in handen van onder andere Staatsbosbeheer, provincies, gemeenten, natuurorganisaties en particulieren, en kregen nieuwe functies. Inmiddels is dit linielandschap vol ingenieuze waterwerken en forten uitgegroeid tot een reeks bijzondere gebieden met een belangrijke rol voor recreatie en natuurbeleving.

In 2016 kocht de gemeente Houten Fort Honswijk van het Rijk en gaf de exploitatie in handen van een stichting. Het kreeg gebruikers als een grafisch ontwerper en een bierbrouwer, en werd voor evenementen verhuurd. Toen was al duidelijk dat hier veel moest gebeuren om het fort weer in goede staat te brengen.

Verduurzaming

Bij de restauratie van 2020-2023 verstrekte de Rijksdienst in 2019 subsidie (SRR) om de rijksmonumentale gebouwen te herstellen, beter toegankelijk te maken en te verduurzamen. Ze worden nu via aquathermie verwarmd. Een deels verzonken betonnen kokerschietbaan uit 1959 dient daarbij als installatieruimte. Hierin staan pompen en warmtewisselaars opgesteld. Water wordt uit de gracht gepompt en gefilterd. Nadat er warmte aan is onttrokken stroomt het twee graden kouder weer de gracht in. Vanuit de schietbaan zijn leidingen richting de gebouwen aangelegd, waarop vloerverwarming is aangesloten. In een enkel gebouw is door zijn beperkte omvang met infraroodpanelen in de warmtevraag voorzien. Een deel van de benodigde elektriciteit wordt door zonnepanelen op een recent gebouw opgewekt.

Behoud karakter

In overleg met de gemeente, de architect en de aannemer is besloten om het doorleefde karakter van het fort zoveel mogelijk te behouden. Juist dit karakter vertegenwoordigt in het geval van Fort Honswijk cultuurhistorische waarden, dat verloren zou gaan op het moment dat het fort volledig gerestaureerd zou worden zoals vaak het gebruik is. Inzet op het behoud van het patina werd het uitgangspunt voor deze restauratie.

Deze visie komt ook voort uit de aanwezigheid van vele soorten vleermuizen in met name de forttoren. De forttoren wordt alleen voor de huisvesting van deze dieren gebruikt. Bezoekers mogen hem slechts tijdens rondleidingen betreden, als de vleermuizen niet worden verstoord.

Historische muurtekeningen

Bovendien is het zo dat in het fort niet alleen de gebruikelijke nummers van vertrekken en britsen op de muren geschilderd zijn. Vrij onopvallend illustreren ruim driehonderd andere teksten en tekeningen op vaak aangrijpende wijze het verleden van het militaire complex. Het gaat om namen, datums, handtekeningen en tekeningen. Ze zijn uit verveling, angst of opbeuring in de witsellagen en baksteen gekrast. Met potlood is getekend en gerekend, variërend van onduidelijke krabbels en optelsommetjes tot spotprenten en stripfiguren. Enkele zijn met krijt of waterverf uitgewerkt. Vrijwilligers van Stichting Honswijk-Everdingen hebben ze allemaal in kaart gebracht. Het zijn tekens van gemobiliseerde soldaten, geïnterneerde vluchtelingen, opgesloten krijgsgevangenen en collaborateurs.

Ze dateren uit alle gebruiksfasen van het fort en brengen de bezoeker direct in contact met de situatie van oorlogsdreiging of bestaansonzekerheid van de makers. Dat maakt ze meer dan de moeite waard om te behouden. Maar het potlood, het krijt en de verf bevonden zich in een kwetsbare staat. Een terughoudende aanpak met behoud van patina vormde het uitgangspunt voor de conservering. Deze aanpak sluit aan bij de gehele restauratie van het fort: conserveren van de huidige toestand en verder verval voorkomen. Hierbij adviseerde de Rijksdienst de gemeente, de aannemer en de restauratoren van Stichting Restauratie Atelier Limburg steeds af te wegen hoe de conservering het beeld van het gebouw of de ruimte zou beïnvloeden.

Voor de teksten en tekeningen betekende dit dat de restauratoren eerst het spinrag, de stofdraden, de schimmel en de insecten hebben verwijderd. De ongunstige bouwfysische omstandigheden veroorzaken zout en schimmels die de levenstekens en onderliggende verf- en pleisterlagen aantasten. Soms zijn ze vervaagd of deels overgewit. Om verder materiaalverlies te voorkomen is de losse pleister geconsolideerd en aan de randen gezekerd. Verder is de schade niet bijgewerkt. Aan de buitenkant kregen enkel houten en metalen onderdelen een noodzakelijke lik verf. Bij de door vleermuizen bewoonde forttoren en binnen bleef dat zo veel mogelijk achterwege. De bewaarde ouderdomspatina van het interieur draagt nu bij aan een indringende beleving van het grimmige fortleven.

Video

Johan van der Gun is vrijwilliger bij de stichting Fort Honswijk-Everdingen en bracht de schilderingen in kaart. In deze video vertelt hij welke bijzondere verhalen erachter schuil gaan. Deze video is gemaakt door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed in 2023.

De Lekdijk

Kronkelend door het werelderfgoed ligt de rode draad van dit gebied, de Lekdijk. Als bandijk of winterdijk beschermt hij sinds de middeleeuwen het lager gelegen veengebied langs de Lek tegen het vele water dat vanuit de Rijn wordt aangevoerd. Fort Honswijk kwam in 1841 midden op deze waterkering uit de twaalfde eeuw te liggen. Daardoor ging de aarden omwalling van het fort ook als dijklichaam dienst doen. Het landschap was namelijk de drager van het verdedigingssysteem en de dijk speelde daar de hoofdrol in. De grote inlaatsluis bij Fort Honswijk werd in de jaren tachtig van de afgelopen eeuw tijdens een verzwaring in het dijklichaam verstopt.

Kennis bij derden

Het Kenniscentrum Waterlinies (KCW) verzamelt, onderzoekt, borgt en verspreidt kennis over de Hollandse Waterlinies, de Nieuwe Hollandse Waterlinie en de Stelling van Amsterdam. De RCE verwijst graag naar deze initiatieven. Zie de link in het kopje Bronnen en verwijzingen onderaan deze pagina.

Bronnen en verwijzingen

Zie ook

Monumenten

Artikelen

Rijksmonumenten
Rijksmonumenten - Verdedigingswerken en militaire gebouwen
Verduurzamingsonderzoek en -advies (bestaat nog niet)

Hoort bij deze thema's

Meer informatie Meer over het monumentenregister en het rechtsgevolg van de aanwijzing tot rijksmonument is te vinden op cultureelerfgoed.nl/monumenten.

Meer over de omvang en reikwijdte van de bescherming van specifiek dit monument is te vinden in Monumenten - Rijksmonumentenregister en de leeswijzer.

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.