Cultuurgoederen uit een koloniale context - Nederlands beleid
Introductie
De koloniale geschiedenis heeft tot op de dag van vandaag zijn sporen nagelaten in de Nederlandse samenleving. Vele culturele objecten zijn in de loop van de tijd uit vroeger gekoloniseerde gebieden meegenomen en in de Nederlandse musea terecht gekomen. Sinds 2022 is er een nationaal beleid voor de omgang en teruggave van collecties uit een koloniale context (afgekort: koloniale collecties) ingesteld. In dit artikel vind je informatie hoe dit beleid is ontstaan.
NB: Dit artikel is grotendeels samengesteld op basis van bestaande teksten. Onderaan elke alinea wordt de bron vermeld.
2019-2020: Adviesaanvraag
Naar aanleiding van de toenemende internationale aandacht voor koloniale collecties, verzoekt de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) van Kabinet-Rutte III in oktober 2019 aan de Raad voor Cultuur om een adviescommissie in te stellen voor een Nationaal Beleidskader Koloniale Collecties. Deze adviescommissie heeft als opdracht:
- een toekomstperspectief schetsen voor de omgang met het koloniaal erfgoed in brede zin, en met betrekking tot internationale samenwerking en teruggave in het bijzonder;
- te adviseren over een procedure voor de omgang met individuele claims op objecten uit collecties met een koloniale context.
De Minister benoemt in haar brief dat de omgang met collecties uit koloniale context in onder meer Duitsland, België en Frankrijk een steeds belangrijker gespreksonderwerp wordt bij musea en overheden. Van een, in eerste instantie, juridische benadering van incidentele verzoeken gaat het steeds meer om een ethisch-beleidsmatige aanpak van dit vraagstuk. Ook komt er in een toenemende mate een intercultureel dialoog met landen van herkomst en hun gemeenschappen en experts tot stand. Om deze redenen vindt de Minister het noodzakelijk dat Nederland een nationaal beleid ontwikkelt, waarin de omgang en procedure voor teruggaveverzoeken van objecten die zich in de Rijkscollectie bevinden, zijn verankerd.
Adviescommissie
De Raad voor Cultuur, het wettelijke adviesorgaan van de regering en het parlement op het terrein van kunst, gaat aan de slag met het verzoek van de Minister en stelt een commissie samen. De samenstelling van de Adviescommissie Nationaal Beleidskader Koloniale Collecties is breed en divers, zowel qua expertise en discipline (jurist, antropoloog, historicus, conservator, onderzoeker, kunsthandelaar, museumdirecteur) als wat betreft afkomst (Surinaams, Indonesisch, Antilliaans, Indo-Europees, Nederlands, Brits en Frans). Het voorzitterschap is in handen van Lilian Gonçalves-Ho Kang You. Om die reden wordt de Adviescommissie ook wel aangeduid onder de naam adviescommissie-Gonçalves, of kortweg: commissie.
Werkwijze
De adviescommissie-Gonçalves verricht in de periode oktober 2019 t/m oktober 2020 literatuuronderzoek en voert vele gesprekken met onder andere wetenschappers, juristen, museumdirecteuren en conservatoren. Daarnaast spreken ze met beleidsmakers in België, Frankrijk, Groot-Brittannië en Duitsland, landen waar de vraag omtrent de omgang met koloniale collecties op dat moment ook speelt. De adviescommissie hecht groot belang aan de opvattingen in Indonesië, Suriname en op de Caribische eilanden over de omgang met het erfgoed. Het uitgangspunt is dat het beleid niet eenzijdig is. Het beleid kan niet uitsluitend berusten op de opvattingen van een vroegere koloniale macht, maar moet juist ingaan op de opvattingen, wensen en verwachtingen van de betrokken herkomstlanden. Ten slotte heeft de adviescommissie in samenwerking met de Museumvereniging, de bij deze vereniging aangesloten musea bevraagd op de aanwezigheid van koloniale objecten in hun collecties.
Rapport adviescommissie
Op 7 oktober 2020 publiceert de Raad voor Cultuur het advies van de adviescommissie met als titel Koloniale collecties en erkenning van historisch onrecht. De adviescommissie stelt dat in de koloniale tijd veel cultuurgoederen tegen de wil van hun eigenaren naar Nederland zijn gekomen, bijvoorbeeld als oorlogsbuit. Dit historisch onrecht is zichtbaar in de koloniale collecties die vandaag de dag in de Nederlandse musea te zien zijn. De adviescommissie-Gonçalves vindt dat Nederland verantwoordelijkheid moet nemen voor zijn koloniale verleden door erkenning en herstel van dit onrecht tot uitgangspunt te maken van het beleid over koloniale collecties. Nederland moet daarom bereid zijn om cultuurgoederen verzameld uit koloniale context onvoorwaardelijk terug te geven wanneer het herkomstland hierom vraagt. De commissie adviseert daarnaast om een onafhankelijke Adviescommissie in te stellen, die de minister moet adviseren over de teruggaveverzoeken van objecten verzameld uit koloniale context. De adviezen van deze commissie moeten openbaar zijn. Er moet ook aandacht zijn voor teruggaveverzoeken van cultuurgoederen afkomstig uit landen die geen Nederlandse kolonie waren, en voor objecten die niet onvrijwillig zijn weggenomen uit een koloniale context. Ten slotte adviseert de adviescommissie-Gonçalves om een Expertisecentrum Herkomst Koloniale Objecten op te richten. Dit expertisecentrum kan aanvullend herkomstonderzoek uitvoeren en een algemeen toegankelijke database over de koloniale collecties in Nederlandse musea opzetten.
2021: Beleidsvisie
In januari 2021 reageert demissionair Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van Kabinet-Rutte III op het adviesrapport in de beleidsvisie 'collecties uit een koloniale context'. In deze beleidsvisie wordt per sub-onderwerp gemotiveerd welke aanbevelingen uit het rapport wel of niet worden overgenomen in het vast te stellen beleid.
Beleidskader
Het beleid richt zich op het herstel van historisch onrecht, onder andere door middel van teruggave van cultuurgoederen die zijn verworven uit koloniale context. Hierbij wordt onderscheid gemaakt tussen drie categorieën objecten:
- cultuurgoederen die onvrijwillig zijn weggenomen uit een voormalige Nederlandse kolonie;
- cultuurgoederen met een bijzondere betekenis voor het herkomstland;
- cultuurgoederen afkomstig uit voormalige koloniën van andere mogendheden.
De Minister geeft aan de aanbeveling voor onvoorwaardelijke teruggave te onderschrijven voor categorie 1, wanneer onvrijwillig bezitsverlies in redelijke mate van zekerheid kan worden aangetoond en het land van herkomst het object terugwenst. Voor teruggave van objecten in categorie 2 en 3, wordt een brede belangenafweging gemaakt, waarbij het herstel van historisch onrecht centraal staat. Menselijke resten, of objecten die uit menselijke resten bestaan, vormen een andere categorie en vallen buiten dit beleid. Verzoeken tot teruggave van menselijke resten krijgen de hoogste prioriteit, waarbij teruggave het uitgangspunt is. Lees meer over menselijke resten verzameld uit koloniale context.
Teruggaveverzoeken
Voor een zorgvuldige omgang met collecties uit een koloniale context vindt de Minister een onafhankelijke, deskundige en transparante beoordeling van verzoeken tot teruggave essentieel. Daarom wordt er een onafhankelijke beoordelingscommissie ingesteld, die de Minister voorziet van advies. De leden uit deze commissie zijn onafhankelijk van de staat als eigenaar van de collectie, en zijn experts binnen relevant vakgebieden. In de beleidsvisie zet de Minister verschillende aspecten uiteen die aan bod komen bij de behandeling van een verzoek tot teruggave, namelijk:
- een verzoek van het land van herkomst;
- de beoordeling van het verzoek;
- de herkomst van het cultuurgoed;
- en het besluit tot teruggave en vervreemding.
In de beleidsvisie wordt ook een paragraaf gewijd aan de omgang met cultuurgoederen van andere eigenaren.
Samenwerking
De aanbeveling van de adviescommissie-Gonçalves om meer te investeren in samenwerking rond koloniale collecties met landen van herkomst wordt door de Minister overgenomen. De minister benadrukt het belang van samenwerking op drie niveaus:
- tussen herkomstlanden en Nederland ten behoeven van herkomstonderzoek naar specifieke objecten die in Nederlanden worden beheerd;
- in het kader van Internationaal Cultuurbeleid, waar kennisuitwisseling tussen herkomstlanden en Nederland bijdraagt aan duurzaam behoud, beheer, en toegankelijkheid van erfgoed en archieven, met ruimte voor de verschillende perspectieven;
- tussen Nederland en andere Europese landen, vanwege de vergelijkbare vragen omtrent de omgang met koloniale collecties.
De beleidsvisie biedt een breder beeld van de ontwikkelingen die binnen deze drie niveaus al spelen, en hoe in de periode na het vaststellen van het beleid samenwerking verder ingericht en gestimuleerd kan worden.
2022: Implementatie
Na de aftreding van Kabinet-Rutte III, trad in januari 2022 een nieuw kabinet aan. Staatssecretaris Cultuur & Media neemt het onderwerp koloniale collecties onder haar hoede en publiceert in juli 2022 een kamerbrief over de implementatie van de beleidsvisie. De publicatie van deze kamerbrief vormt het startschot van het nationale beleid voor de omgang en teruggave van collecties uit een koloniale context. Het beleid heeft drie uitvoeringslijnen:
- Samenwerking met herkomstlanden van de cultuurgoederen;
- De behandeling van een verzoek tot teruggave van een object;
- Ondersteuning van herkomstonderzoek.
In de kamerbrief maakt de Staatssecretaris duidelijk dat samenwerking essentieel is voor de zorgvuldige omgang met collecties uit een koloniale context. Naast teruggave omvat dit ook brede samenwerking op het terrein van musea en collecties. De Staatssecretaris geeft aan dat uitvoering van deze samenwerking een plek krijgt binnen het Internationaal Cultuurbeleid.
Als onderdeel van de implementatie van het beleid over de zorgvuldige omgang met collecties uit een koloniale context, is ook de onafhankelijke beoordelingscommissie opgericht. Officieel draagt de commissie de naam: "Adviescommissie teruggave cultuurgoederen uit koloniale context." Mw. Mr. L. Gonçalves-Ho Kang You treedt op als voorzitter. In samenspraak met de voorzitter zijn de overige leden van de commissie geworven, met oog voor juridische, (kunst)historische en internationale expertise. Het bijbehorende instellingsbesluit is gepubliceerd op 6 september 2022. Lees meer over de Commissie Koloniale Collecties.
Herkomstonderzoek
De verantwoordelijkheid voor het uitvoeren van het herkomstonderzoek dat de basis vormt van de beoordeling door een commissie, ligt bij de collectiebeherende instelling zelf. Om deze te ondersteunen is het Consortium Koloniale Collecties opgericht. Het Consortium is een samenwerking tussen Museum Bronbeek, NIOD, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, Rijksmuseum en Wereldmuseum. Het Consortium ondersteunt collectiebeherende instellingen bij het doen van herkomstonderzoek door kennis te delen, een vraagbaak te zijn en belanghebbenden een netwerk te bieden. Lees meer over het Consortium Koloniale Collecties.
Zie ook
ArtikelenHoort bij deze thema'sSpecialist(en)
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 26 feb 2026 om 04:00.