Erfgoed Deal - Project Stijlicoon Nagele

Introductie

Het wederopbouwdorp Nagele in de Noordoostpolder werd in de jaren ‘50 als één geheel ontworpen door een samenwerkende groep befaamde architecten – waaronder Aldo van Eyck, Jaap Bakema en Gerrit Rietveld. De Erfgoed Deal is erop gericht dit bijzondere dorp beter beleefbaar te maken, en daarmee de lokale economie en leefbaarheid een ‘boost’ te geven.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Toekomstplan voor een monument van de vooruitgang

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Nagele staat wereldwijd bekend als een staaltje van architectonisch en sociaalmaatschappelijk experiment. Bij de kenners dan, want het bijzondere ontwerp, de structuur en de historie van het polderdorp zijn voor een toevallige bezoeker en voor veel bewoners nauwelijks nog beleefbaar. Dat erfgoed is nu de bron voor de revitalisering van Nagele die het ooit modernste dorp van Europa weer trots op de kaart moet zetten.

In de jaren vijftig verrees in de Noordoostpolder het dorp Nagele, planmatig als één geheel ontworpen volgens de stedenbouwkundige principes van ‘het nieuwe bouwen’. Een samenwerkende groep befaamde architecten – waaronder Aldo van Eyck, Jaap Bakema, Gerrit Rietveld en Cornelis van Eesteren, leden van ‘De 8’ en ‘Opbouw’ – realiseerde in Nagele hun visie op een moderne samenleving. De huizen waren licht en ruim en gebouwd met de nieuwste bouwtechnieken: beton, glazen puien en platte daken. De dorpsplattegrond bestond uit woonhoven en de grote groene gemeenschappelijke ruimtes werden ontwerpen door de beroemde landschapsarchitect Mien Ruys. Internationaal maakte Nagele in architectuurkringen naam als modernistisch, groen dorp, een artistiek en bouw- technisch experiment. Een modeldorp van het nieuwe bouwen waarin vernieuwing en vooruitgang centraal stonden. Daarnaast was het een maatschappelijke proeftuin. Zo werden de bewoners, de (land-)arbeiders voor het nieuwe land, streng geselecteerd op onbesproken gedrag.

Bijzonder verhaal

Tegenwoordig heeft Nagele nog geen tweeduizend inwoners. Het kampt met de problematiek van een krimpdorp zoals vergrijzing en leegstand. Het voorzieningenniveau is laag en er is veel achterstallig onderhoud. De architectonisch befaamde huizen doen vandaag de dag eerder aan als krappe, soms wat oncomfortabele maar goedkope sociale huurwoningen. Een groot deel van de bevolking van Nagele is sociaaleconomisch relatief zwak.

Tegelijkertijd staken onder meer het Rijk, de provincie, de gemeente, woningcorporatie Mercatus en Vereniging Hendrick de Keyser veel geld en energie in Nagele. Bewoners zelf dragen met activiteiten en initiatieven bij aan de lokale samenleving en zetten daarmee bovendien de schijnwerper op het bijzondere verhaal van het modeldorp van weleer.

Een mooi moment om met hulp van de Erfgoed Deal deze ontwikkelingen, en daarmee de leefbaarheid in Nagele, een extra zetje te geven. Door het verhaal van Nagele voor bezoekers en bewoners beter beleefbaar te maken, door productontwikkeling en marketing en door de samenhang van Nagele met omliggende plekken zoals Urk, Schokland (werelderfgoed) en Schokkerhaven te versterken. Want op dat gebied is in Nagele zeker nog een slag te slaan.

‘Rondje Nagele’

De Erfgoed Deal ondersteunt een aantal projecten die aan de profilering van het bijzondere verhaal van Nagele bijdragen. Aangejaagd door een projectleider wordt intensief samengewerkt met de belanghebbenden. Dit versterkt de lokale en regionale samenhang. Een van de projecten is de modernisering van Museum Nagele. Een bezoek aan het museum is een logisch begin van een ‘rondje Nagele’. De vaste expositie in het museum is echter gedateerd en het dak van deze voormalige kerk is aan vervanging toe.

Hoogste tijd daarom voor een kwaliteits- en innovatieslag. Een nieuwe vaste expositie over de totstandkoming van Nagele vertelt naast het architectonische ook het sociaal-maatschappelijke verhaal. Dit verhaal wordt afgestemd met de expositie in werelderfgoed Schokland, wat de samen- hang tussen beide locaties versterkt. Samenwerking met andere cultuurhistorische organisaties in de regio, zoals in Almere (architectuur), het Waterloopbos en Urk, kan de positie van het museum verder versterken. De noodzakelijke vervanging van het dak zal bijdragen aan verduurzaming van het pand.

Een ander project is de herinrichting van Multifunctioneel Centrum het Rietveld. Dit is het dorpshuis van Nagele, maar het is nog niet het bruisende hart dat het zou kunnen zijn. Naast het bevorderen van sociale cohesie in het dorp, is in een ingrijpend herinrichtings- plan voor het centrum ook aandacht voor het centrum als ontvangstlocatie – met horecafaciliteit, waarover het museum niet beschikt – voor groepen bezoekers van buitenaf. De zoektocht is dan: hoe maak je het centrum aantrekkelijk voor zowel bewoners als bezoekers, door kwaliteit van inrichting en programmering?

Achtergrondverhalen

Ook de buitenruimte mag wel meer uitstralen dat Nagele een bijzonder dorp is. Nu is het al wandelend door Nagele lastig om dat verhaal te ervaren. Zonder toelichting of voorkennis ontgaat je de bijzondere aard van de plek. Het huidige straatmeubilair, de bebording en bewegwijzering zijn bovendien divers van vorm en vaak van matige ontwerpkwaliteit. Er komt daarom een nieuw ontwerp en een eerste vervanging van straatmeubilair en bebording, dat recht doet aan de kwaliteit van het dorpsontwerp.

Niet alleen in de openbare ruimte, ook digitaal is het verhaal van Nagele moeilijk te vinden. Een overkoepelend digitaal portal voor bewoners en bezoekers ontbreekt. Dat gaat er nu komen. Bestaande en nieuwe informatie worden samengevoegd, er komt ruimte voor achtergrondverhalen bij fysieke plekken die is op te vragen via QR-codes. Ook komen er podcasts met verhalen van bewoners, speurtochten, wandel- en fietsroutes en nog veel meer.

Door al deze impulsen kan Nagele uitgroeien tot een aantrekkelijke toeristische bestemming. Het complete palet van het nieuwe bouwen, licht, lucht en levendigheid, de platte daken, het kleurgebruik en het sociaal- maatschappelijk verhaal wordt hiervoor ingezet.

Randstedelijke belangstelling

De ontwikkeling van diverse B&B-locaties in het dorp laat zien dat er ruimte is voor groei van het kwaliteitstoerisme. De gemeente werkt samen met Visit Flevoland en lokale stakeholders aan een marketingplan voor Nagele, via onder meer samenwerking met erfgoedlocaties in de regio.

Dit alles moet Nagele op de kaart zetten. In aansluiting daarop wordt onderzocht hoe de belangstelling voor wonen in Nagele kan worden gestimuleerd. Immers, door de coronacrisis, het tekort aan (starters-)woningen en een herwaardering van gemeenschapszin is wonen op het platteland weer aantrekkelijker geworden. Ook voor de betrekkelijk kleine woningen in Nagele groeit sinds kort de Randstedelijke belangstelling.

Al lange tijd leeft de gedachte in Nagele dat de bouw van een uitkijktoren een impuls kan geven aan de toeristische aantrekkelijkheid van het dorp. Ooit maakte de filmmaker Louis van Gasteren gebruik van een dergelijk bouwwerk voor zijn befaamde film over de bouw van Nagele – van bovenaf is de structuur van het ruimtelijk ontwerp immers pas echt goed zichtbaar. Een als landschapskunst ontworpen uitkijktoren, vanaf waar tevens Schokland in het vizier komt, draagt ongetwijfeld bij aan de beleefbaarheid en toeristische profilering van Nagele. Een ontwerpverkenning middels een prijsvraag onder kunstenaars wordt de eerste stap naar mogelijke realisatie van dit idee.

Breder en jonger publiek

De gemeente werkt inmiddels aan een visie op de ruimtelijke ontwikkeling van Nagele. De kwaliteit van de ruimtelijke omgeving is immers van invloed op de betrokkenheid en zorg van de huidige bewoners en op de aantrekkingskracht voor nieuwe bewoners. Meer woningen bouwen resulteert in economische groei.

In de visie gaat het onder meer om afwegingen tussen uitbreiding en inbreiding, inzet op verduurzaming, herbestemming en nieuwbouw en ‘groen voor rood’, met aandacht voor biodiversiteit. Het startpunt is een visie op leegstand en herbestemming.

Met deze projecten wil Nagele met de inzet van lokale partijen, de dynamiek in dit iconische dorp een boost geven – zodat straks niet alleen de diehard architectuurliefhebber maar ook een veel breder en jonger publiek de weg naar Nagele weet te vinden.

Mirjam Blott is eigenaar van De Culturele Zaak en aanjager van de Erfgoed Deal Nagele.

Leerpunten en opbrengsten

We hopen de komende tijd in Nagele te laten zien hoe, met de inzet van lokale spelers, de dynamiek in dit iconische dorp een echte stimulans krijgt. En ook: hoe behalve de ‘die-hard’ architectuurliefhebbers straks ook een veel breder (en jonger) publiek de weg naar Nagele weet te vinden.

Meer weten

Contact
- e.kroon@noordoostpolder.nl
Bekijk de opbrengsten van het visietraject door Young Innovators
Bekijk de opbrengsten van de brainstorm met Morrow
Bekijk de uitgave over wederopbouwgebied Nagele van de RCE
Beluister de podcast van dit project

Zie ook

Artikelen

Erfgoed Deal - Over het programma (pagina bestaat niet)
Erfgoed Deal - project Buurtbakens Haarlem
Erfgoed Deal - Sluiskwartier Deventer (pagina bestaat niet)
Erfgoed Deal - project Hart van Oosterhout
Erfgoed Deal - project Rode Buurt Zaanstad
Erfgoed Deal - Kazernekwartier Venlo (pagina bestaat niet)
Erfgoed Deal - project Historische Verbindingen Landgoed Eyckenlust
Erfgoed Deal - project Archeologie in Rijnenburg
Erfgoed Deal - project Buurtschap Hooge Hunze

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud