Erfgoed Deal - project Swaen Curaçao

Introductie

Swaen is een kwetsbare maar karaktervolle wijk in historisch Willemstad met een hoge erfgoed- en gemeenschapswaarde. Het vervallen stadshuis vormt het monumentale hart, omringd door informele zelfbouwwoningen. Dit project verbindt de restauratie en herbestemming van het stadshuis tot sociaal-maatschappelijk centrum met lokaal immaterieel erfgoed als motor voor duurzame, inclusieve gebiedsontwikkeling. Tegelijk worden openbare ruimte en hemelwaterproblematiek structureel aangepakt om de leefkwaliteit te verbeteren. Via co-creatie en learning communities werken bewoners, studenten, overheid en experts samen aan toekomstbestendige oplossingen. De erfgoedgedreven aanpak sluit aan bij de transitieopgaven Wonen & Mobiliteit en Water & Bodem.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: SWAEN, samen werken aan een waardige leefomgeving

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Het project ‘Swaen Curaçao’ gaat over het opknappen en doorvoeren van verbeteringen van het woonmilieu voor de bewoners in de kleine binnenstedelijke woonwijk in Willemstad, rondom het oude stadshuis Swaen in Scharloo. Het gebied ligt nog net binnen de grenzen van het UNESCO werelderfgoed van Willemstad, Curaçao. Het project richt zich zowel op het behoud van het monumentale stadshuis en de omliggende gebouwen als op de versterking van het immaterieel erfgoed, zoals de lokale zelfbouwcultuur, ambachten en verhalen uit de wijk. Zo worden er niet alleen woningen opgeknapt en waar mogelijk nieuwe woningen gebouwd, maar ontstaat ook een sociaalmaatschappelijk centrum, waarin erfgoed en gemeenschapszin samenkomen.

Voorgeschiedenis en achtergrond

Swaen is een historisch, informeel gegroeid woonwijkje aan de rand van Scharloo in Willemstad. Er spelen dringende problemen op het gebied van woonkwaliteit (verkrotting), infrastructuur (water, sanitair, elektra) en openbare ruimte. Door voortgaande gentrificatie in Scharloo, ‘het grote geld’, dreigt Swaen ten onder te gaan en zouden de huidige bewoners verdreven worden. Het wijkje kent een grote sociale samenhang. Tegelijk biedt het gebied een kans om erfgoedinculsieve stedelijke vernieuwing, circulair bouwen en community-ontwikkeling in samenhang te uit te voeren. De wens om rondom Swaen aan de slag te gaan, gaat al terug tot de jaren 1990. Lange tijd gebeurde er niets. Recent onderzoek uit 2022, gevolgd door een visietraject toonde de urgentie van ingrijpen eens te meer aan. Om de hele wijk op te knappen is veel tijd en geld nodig. De Erfgoed Deal vormt de start om de wijkontwikkeling van Swaen op gang te brengen.

De inzet en projectopzet

Het project zal niet alleen focussen op het materieel erfgoed, maar zet ook in op het immaterieel erfgoed. Materieel houdt in het consolideren van het monumentale stadshuis Swaen en bijgebouwen als voorbereiding op een nieuwe bestemming als sociaal-maatschappelijk centrum. Immaterieel door de in decennia gegroeide zelfbouwcultuur en ‘off-grid’-praktijken in te zetten bij het herstel. Daarnaast floreren in de wijk veel kleine ambachtslieden en bestaan er veel verhalen die fungeren als bindmiddel voor de bewoners. Die kracht wordt ingezet in de gebiedsaanpak. Samen met de University of Curaçao (UoC), de TU Delft en de Haagse Hogeschool, werken bewoners, overheid en experts samen aan een stedenbouwkundige onderlegger en een waardenkaart. De eerste noodzakelijke maatregelen worden genomen rondom ordentelijke waterafvoer en afvalbeheer zodat de openbare ruimte opknapt. Deze eerste stap valt formeel buiten de Erfgoed Deal. Binnen de Deal wordt een modelwoning met gerecycled bouwmateriaal ontworpen en gebouwd, die in een later stadium op veel plekken in de wijk kan worden gebouwd.

De voorgenomen aanpak moet het voorbeeld zijn van de lokale variant van een duurzame en inclusieve wijk-/buurt ontwikkeling waarbij aandacht voor leefbaarheid en weerbaarheid van de kwetsbare gemeenschap hand in hand gaan met het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit. Hieraan zal eerst gedegen onderzoek voorafgaan met studenten van de UoC en buurtorganisaties. Voor het inzicht in de kernkwaliteiten, een cultuurhistorische waardenkaart en een buurtprofiel zullen ontwikkelingsgerichte methoden worden gebruikt van de expertise van het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland KIEN via onder meer de methode ‘mapping intangible heritage’.

Gekozen is voor een duurzame en circulaire insteek voor wat betreft de benodigde gezamenlijke wijkvoorzieningen, ontwerp en aanleg van infrastructuur, ruimte voor groen en water en het (her-)gebruik daarvan, eigen woningverbetering, inbreiding en verdichting met nieuwbouw ten behoeve van de huisvesting van de bewoners. Naast onderzoek zullen er workshops georganiseerd worden met als doel om samen met betrokken stakeholders een ‘learning community’ op te zetten die deze bijzondere wijkontwikkeling vorm zal geven. Deze aanpak is uniek voor zowel Curaçao alsook voor het Caribisch deel van het Koninkrijk. Leertrajecten en kennisoverdracht zullen gekoppeld worden aan het ontwerpen en ontwikkelen van een klimaatbestendige modelwoning. Deze wordt opgetrokken uit gerecycled bouwafval. De lokale afvalbeheerder start een pilot rondom ondergrondse afvalberging, zodat een betere hygiëne in de wijk ontstaat. Dit vormt overigens geen onderdeel van de Erfgoed Deal, maar is voor de leefbaarheid uiteraard wel van groot belang.

Een essentieel en onderscheidend onderdeel van de aanpak in Swaen is het erkennen van de bewoners als actieve dragers van cultureel erfgoed. Hun dagelijks leven, gebruiken, verhalen, ambachten en omgang met de leefomgeving in hun, door de jaren heen via informele zelfbouw ontstane, wijkje vormen een rijke bron van kennis en veerkracht. Door deze kennis en praktijken te betrekken in het proces, ontstaat niet alleen meer draagvlak, maar ook ruimte voor zogeheten niche innovation: innovatieve, specifiek voor deze plek werkende oplossingen die voortbouwen op informele tradities binnen de gemeenschap. Te denken valt aan traditionele wateropvangtechnieken, het hergebruik van bouwmaterialen, gedeelde voorzieningen met een historische sociale functie en gemeenschappelijke zorgstructuren. Door bewoners niet enkel als doelgroep, maar te positioneren als mede-ontwikkelaars met veel kennis, wordt het erfgoed van Swaen – zowel materieel als immaterieel – niet alleen fysiek behouden, maar ook levend, betekenisvol en toekomstbestendig verankerd. Het op te knappen stadshuis Swaen wordt daarbij een sociaal-maatschappelijk buurtcentrum, waar alle bewoners welkom zijn en samenkomen.

De impact van het project is zichtbare leefbaarheidswinst in dit deel van Scharloo, een halt bieden aan gentrificatie, versterkte zelfredzaamheid en erfgoedwaarden met een voorbeeldwerking voor vergelijkbare wijken en opschaalbaarheid elders op Curaçao en binnen het Koninkrijk.

Projectpartners

Er zijn veel partijen betrokken bij het opknappen van Swaen. Aanvrager en coördinator is Stichting Monumentenfonds Curaçao. Zij werkt samen met het Ministerie van Verkeer, Vervoer, Ruimtelijke Planning. Verder zijn betrokken University of Curaçao, Unidat di Bario – de overkoepelende wijkorganisatie-, AWA Consult en SCH Productions. Daarnaast zal de bewonersorganisatie, Fundashon Swaen i Bisindario ook actief betrokken worden bij diverse activiteiten. Het Monumentenplatform waarin alle erfgoedorganisaties zitting hebben zal als klankbord dienen voor dit project.

Dit artikel is geschreven door Jonathan Jukema, directeur Stichting Monumentenfonds Curaçao.

Leerpunten en opbrengsten

Erfgoed als motor: koppeling van materieel erfgoed (stadshuis), immaterieel erfgoed en woningverbetering zorgt voor brede bewonersbetrokkenheid.
Integrale aanpak: KIEN, HUL Quick Scan en Urbanismo Social verbinden lokale kennis, cultuurhistorie en publieke ruimte aan eigen keuzes.
Learning community: bewoners, studenten en experts delen kennis, vergroten draagvlak en voorkomen

community-fatigue.

Showcases: modelwoning, waterpilots en noodherstel bouwen vertrouwen op en maken opschaling mogelijk.

Meer weten

Contact
- Jonathan Jukema: j.jukema@monumentenfonds.org
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud