Erfgoed Deal - project Awa pa Kòrsou - Water voor Curaçao

Introductie

‘Awa pa Kòrsou - Water voor Curaçao’ werkt aan herstel van de stroom- gebieden van natuur- en cultuur- historische watersystemen van rooien en dammen en de daarmee samen- hangende unieke monumentale plantages en waterwerken. In het urbane Rooi Catootje en het rurale Christoffelpark worden natuur, cultuur en historie klaar gemaakt voor de toekomst en de kennis en gebieden bereikbaar gemaakt voor publiek en onderwijs. Zo wordt de zoetwaterhuishouding op het eiland verbeterd en gecombineerd met de bewustwording rondom de gevolgen van klimaatverandering.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Met traditioneel waterbeheer de klimaatverandering te lijf

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Klimaatverandering treft Curaçao steeds harder. Het eiland (een land binnen het Koninkrijk der Nederlanden) kampt in toenemende mate met verdroging, hittestress en overstromingen. Door terug te grijpen op vergeten praktijen en met het herstel van historische waterbeheerstructuren, wordt nu gewerkt aan een klimaatbestendige inrichting.

In twee gebieden op het eiland Curaçao wordt gewerkt aan het herstel van de stroomgebieden van het natuurlijke en cultuurhistorische watersysteem van rooien en dammen (zie kader). Dit draagt bij aan het duurzaam zoetwatermanagement en de verhoging van de water- bergende capaciteit van de ondergrond.

Behalve fysieke maatregelen zet het project ook in op educatie en participatie, met onder meer workshops en seminars in een living lab. Het waterbeheer op Curaçao is immers niet alleen een technische kwestie, maar ook sterk verbonden aan kennis en gedrag van de bevolking. Om weer gebruik te kunnen maken van verwaarloosde systemen in het landschap, moeten praktijken en tradities om regenwater vast te houden aan de vergetelheid worden ontrukt.

Ontzilting van zeewater

Curaçao is als zogeheten Small Island Developing State (SIDS) – door de Verenigde Naties aangewezen eilandstaten met vaak meerdere bedreigingen – met een semi-aride klimaat onder meer kwetsbaar op het gebied van waterbeheer. De ruimte voor zoetwaterberging staat onder druk en natuurlijke watervoorraden zijn beperkt. Zoals de meeste kleine Caribische eilanden heeft Curaçao geen zoete oppervlaktewateren zoals rivieren, meren en beken die het hele jaar voldoende water bevatten. Voor de zoetwatervoorziening is het eiland tegenwoordig grotendeels aangewezen op de ontzilting van zeewater. Dit maakt Curaçao extra kwetsbaar voor klimaatverandering. Nu al zijn er steeds vaker lange extreem droge en hete periodes gevolgd door korte hevige buien en tropische stormen met uitzonderlijk veel neerslag. Zowel het gebrek aan zoetwater als de overstromingen zijn ontwrichtend voor de Curaçaose samenleving.

Met hulp van de Erfgoed Deal wordt daarom gewerkt aan het herstel van het historische watersysteem van rooien en dammen bij ruimtelijke ontwikkelingen om verdere verdroging en overstromingen tegen te gaan. Naast herstel zal ook gemonitord worden in hoeverre de rooien daadwerkelijk bijdragen aan de duurzame ontwikkeling van het eiland op hydrologisch, cultureel en economisch gebied.

Unieke historische ensembles

In het project Awa pa Kòrsou werkt een interdisciplinair team aan de klimaatbestendige herinrichting en transformatie van twee projectgebieden, één in ruraal en één in urbaan gebied. Het project behelst het herstel van de stroomgebieden van het natuurlijke en cultuurhistorische watersysteem van rooien en dammen en de daarmee samenhangende unieke historische ensembles van groenstructuren en waterwerken zoals tuinen en hòfi’s (boomgaarden), irrigatiesystemen, waterkuilen, -putten en -reservoirs, regen- en drinkbakken en bakken van de indigo-industrie, en gebouwen, waaronder plantagegebouwen. Door herstel en herinrichting neemt in beide projectgebieden de waterbergende capaciteit van de bodem toe en worden verdroging, hittestress en overstromingen tegengegaan. De twee projecten zijn:

Rooi Catootje

Rooi Catootje is een voormalige plantage met een monumentaal landhuis, strategisch gelegen in een sterk verstedelijkt gebied van Willemstad aan de Schottegatbaai. Bij Rooi Catootje vloeien twee takken van het rooistelsel samen. In het projectgebied liggen behalve historische rooien en dammen, ook waterwerken met een belangrijke rol in het waterbeheer. Bij ruimtelijke ontwikkelingen is weinig rekening gehouden met dit cultuurhistorische watersysteem, waardoor het gebied bij zware regenval een knelpunt is.

Nationaal Park Christoffel

Het rurale projectgebied ligt tussen de Christoffelberg en de baai Boka Grandi in het Nationaal Park Christoffel. Het is een trekpleister voor liefhebbers van natuur en erfgoed, met name de bijzondere historische plantagecomplexen. Hier komen verschillende rooistelsels van omringende heuvels samen. Waterwerken voorzagen de landbouw en indigo-industrie van de plantages Savonet, Zevenbergen en Zorgvlied van water. Tegenwoordig zijn de waterberging, waterpenetratie van de bodem en het grondwaterpeil laag door verval van de nog aanwezige cultuurhistorische waterwerken.

Kennis delen

In het project werken verschillende disciplines van publieke en private partijen op Curaçao samen om op integrale wijze met inzet van watererfgoed de klimaatbestendigheid van het eiland te versterken. Om de kennis die tijdens de transformatie van de projectgebieden wordt opgedaan met professionals en het algemene publiek te delen wordt het Awa pa Kòrsou Living Lab opgezet. Dit is een onderzoeksomgeving waarbij praktijk- en academisch onderzoek, participatief ontwerpen en publiekseducatie samenkomen. De University of Curaçao, met een groot netwerk in de Caribische regio, coördineert het living lab. Voor de (online) workshops en seminars over de ervaringen en lessen van dit project, worden professionals, studenten en onderzoekers van Curaçao en van de omringende eilanden uitgenodigd. Het biedt studenten van het eiland een unieke kans om dicht bij huis onderzoek te doen.

Het project gaat om de verbinding van het verleden, het heden en de toekomst van Curaçao en heeft daardoor grote educatieve waarde. Om daarmee een zo breed en divers mogelijk publiek te bereiken, worden diverse producten ontwikkeld, waaronder een documentaire, publicaties, en activiteiten specifiek voor scholieren en volwassenen. NAAM en Carmabi, beide gespecialiseerd in publieksparticipatie en educatie, ontwikkelen het educatieve materiaal en dragen zorg voor inzet daarvan bij scholen en op locatie.

Vergelijkbaar klimaat

Dit project draagt bij aan de duurzame integrale ontwikkeling van het eiland op ruimtelijk, ecologisch, cultureel en economisch gebied. De inzet van het materiële en immateriële watererfgoed voor een klimaatbestendige gebiedstransformatie maakt het erfgoed zichtbaar, tastbaar en relevant, en vergroot daarmee de bewustwording over de Curaçaose geschiedenis, het zoetwaterbeheer en de klimaatverandering. De wateropgaven in beide projectgebieden zijn niet alleen een voorbeeld voor andere gebieden op Curacao, maar ook voor Aruba en Bonaire die een vergelijkbaar (semi-)aride tropisch klimaat hebben.

Dit projectartikel is geschreven door Jonathan Jukema, directeur van de Stichting Monumentenfonds Curaçao (MFC).

Leerpunten en opbrengsten

De organisaties hebben op het gebied van erfgoedbeheer veel raakvlakken en maken gebruik van elkaars kennis en expertise. Het project doet aan kennisdeling met overheidsidentiteiten, belanghebbenden en lokale bewoners. Praktisch informatiemateriaal, in de vorm van een documentaire, publicaties, educatieve video’s, infobladen en wandelkaarten van/over de diverse locaties maken de verworven kennis toegankelijk voor een breed publiek.

Welke lessen wil het project delen?

Jonathan Jukema: Intern tijdens de uitvoering: zoek de samenwerking op en sta open voor elkaars kennis. Extern: communiceer goed en veel. Om de jongere generatie te bereiken is social media onontbeerlijk, stelt Nifa Martis: In het antropologie gedeelte van het project stuitten we op een oud liedje uit de plantagetijd. Het ritme hiervan is gebruikt in een hedendaagse song, die door een bekende Curaçaose rapper is verwerkt in een soundtrack. Dit zal eerdaags worden uitgebracht. We zullen daar uiteraard via onze Erfgoed Deal kanalen aandacht aan besteden.

Meer weten

Contact
- Jonathan Jukema
- Stichting Monumentenfonds Curaçao
Lees de aanbevelingen voor een toekomstgericht waterbeleid op Curaçao
Lees de digitale nieuwsbrief Awa pa Kòrsou
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het reactieformulier

Inhoud