Erfgoed Deal - project Beken en Bleken van Losser

Introductie

Het erfgoed van het dorp Losser en het omringende landschap wordt ingezet t.b.v. klimaat- en duurzaamheidsopgaven. Het plan verbindt het dorp met het Dinkeldal, met het erfgoed als stepping stones langs de stroom. Bijzonder is Rijksmonument de Dorpsbleek. Herstel van dit erfgoed van de Twenste textielhuisnijverheid versterkt de karakteristieke landschapsinrichting.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Balanceren met water in Twentse schatkamer

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Het Twentse Losser kampt al jaren met zowel wateroverlast als de gevolgen van droge perioden. Daar hebben niet alleen bewoners last van, ook het erfgoed heeft eronder te lijden – zoals de Dorpsbleek, een rijksmonument en een van de drie bleken van Losser. Het erfgoed van én langs de beken en bleken vormt nu de spil in de aanpak van de klimaatproblematiek in Losser.

Losser ligt op een stuwwalcomplex met de Tankenberg als hoogste punt van Overijssel en in het bijbehorende watersysteem van het vrij meanderende grensriviertje de Dinkel. Naast Natura 2000-gebieden en een kleinschalig coulisselandschap is de gemeente rijk aan natuurlijke en culturele schatten en staat dan ook bekend als Schatkamer van Twente. Dat neemt niet weg dat Losser te maken heeft met opgaven als klimaatproblematiek, leefbaarheid en de energietransitie. Het plan Beken en Bleken van Losser zoekt daarvoor oplossingen, waarbij het erfgoed ‘langs de stroom’ een rode draad vormt.

Droogte en wateroverlast

De gebiedsinrichting, de geohydrologische eigenschappen, het grondgebruik en de natuurwaarden maken het dorp Losser en het buitengebied gevoelig voor wateroverlast en droogte. Wateroverlast is vooral een probleem in het centrum waar bij piekbuien de straten regelmatig onder water staan. De droogte is vooral nijpend in de Natura 2000-gebieden en het bekensysteem op de flanken van het stuwwalcomplex. Door de hoge ligging van het gebied ten opzichte van andere delen van Nederland en Twente is het onmogelijk hier water van buiten aan te voeren. In droge perioden is de grondwateraanvulling dan ook volledig afhankelijk van infiltrerend regenwater. De effecten van de lange droge perioden worden steeds sterker merkbaar; de hoeveelheid water in de Dinkel en de zijbeken en de waterkwaliteit staan onder druk. Erfgoed, zoals het rijksmonument de Dorpsbleek, heeft hieronder te lijden.

Parelsnoer van erfgoed

Om Losser klaar te maken voor de toekomst is niet alleen een pragmatische aanpak nodig, maar ook draagvlak en bewustwording. Er moest dus een veelzijdig plan komen. Op uitvoerend niveau zijn er ondergrondse, bovengrondse en logistieke werkzaamheden. Daarnaast is er aandacht voor informatie, communicatie en educatie. Het plan Beken en Bleken van Losser volgt als het ware de stroom van de zijbeken van de Dinkel die van oudsher door de dorpskern van Losser stromen, maar in de jaren vijftig werden overkluisd. Het erfgoed en de andere bijzondere plekken langs de stroom zijn steppingstones, projecten binnen het plan, die samen een parelsnoer van erfgoed vormen.

De eerste parel is het Parochiepark van de Maria Geboortekerk. Hier komen drie ondergrondse beken samen, en deze plek is daarom aangewezen als brongebied voor het plan. Het Parochiepark krijgt een nieuwe inrichting als belevingspark, met een klimaatadaptieve tuin. Het plan volgt de loop van de ondergrondse dorpsbeek richting de Dorpsbleek. Langs de route en in het dorpscentrum wordt zoveel mogelijk dakwater afgekoppeld, het schone hemelwater wordt aangewend voor de aanpak van droogteproblematiek. De loop van het water wordt waar mogelijk zichtbaar, door het bovengronds te halen of op symbolische wijze.

Gedoseerd afvoeren

De Dorpsbleek is een speciaal projectonderdeel. Het rijksmonument is dringend aan een grote opknapbeurt toe als gevolg van een combinatie van droogte, wateroverlast en afnemende waterkwaliteit. Herstel van de Dorpsbleek levert tegelijkertijd een bijdrage aan het klimaatrobuust maken van de dorpskern. Bij extreme neerslag kan de Dorpsbleek als retentiegebied dienen om wateroverlast in het dorpscentrum te voorkomen. Door de realisatie van een nieuwe woonwijk ontstaat de mogelijkheid het hemelwater dat niet in de Dorpsbleek kan worden geborgen, via een systeem van wadi’s en Natura 2000-gebied De Welp gedoseerd af te voeren naar de Dinkel.

Het is de bedoeling de Dorpsbleek in aanzien te herstellen. In droge perioden zakt het (grond)waterpeil in de Dorpsbleek diep weg. Er is een structurele oplossing gevonden in de koppeling met het te realiseren riothermiesysteem (warmte uit het riool) van het nabijgelegen zwembad. Warmte uit het effluent van de eveneens nabijgelegen rioolwaterzuiveringsinstallatie wordt via warmtepompen gebruikt voor verwarming en verduurzaming van zwembad Brilmansdennen. Het afgekoelde water stroomt via een helofytenfilter naar de Dorpsbleek, zodat deze een continue stroom schoon water krijgt.

Als het waterpeil op niveau is, stroomt het water door naar het Dinkeldal en de Dinkel. Naast de Dorpsbleek heeft Losser ook nog twee bleken in het buitengebied: de Ellermans Bleek en de Smitkes Bleek. Met de huidige eigenaren is overleg over manieren om de historische betekenis beter zichtbaar te maken in het landschap.

Toeristische routenetwerken

Beken en Bleken van Losser draagt op eigen wijze bij aan versterking van de leefbaarheid. Zo wordt het dorp door de inrichting van straten met waterplekken en nieuwe bomen hittebestendiger en bovendien aantrekkelijker voor bewoners en bezoekers. Het ‘verhaal van het dorp’ krijgt aandacht in onder meer de steppingstones langs de stroom die een cultureelhistorische verbinding tussen stuwwal, dorpskern en Dinkeldal creëren. Dit biedt mogelijkheden om aan te sluiten bij toeristische routenetwerken.

Het plan is ook bedoeld als inspiratie. Bijvoorbeeld door de aanpak van problematiek vanuit hoogteverschillen, het effect op beken, de Dinkel en de omringende natuur en de inzet van vernieuwende technieken als riothermie. Het initiatief Talent House Losser is bijvoorbeeld geïnspireerd door de Losserse Erfgoed Deal: het thema textiel wordt ingezet om jongeren te stimuleren hun talenten te ontdekken en ontwikkelen. Het eerste project hiervan is een interviewprogramma waarbij jongeren oudere dorpsbewoners ondervragen over erfgoed en hierover een vlog maken. Het project, een initiatief van de Historische Kring Losser, jongerenwerk en de lokale RTV, is een eigentijdse manier om de volgende generatie bewust te maken van het lokale erfgoed én hun eigen rol in de toekomst ervan.

Dit projectartikel is geschreven door Arend ten Barge, projectleider bij de gemeente Losser, en Nienke Swierstra, beleidsadviseur Cultuur & Erfgoed bij die gemeente.

Leerpunten en opbrengsten

De Erfgoed Deal biedt ons talloze aan- knopingspunten om ons lokale erfgoed onder de aandacht te brengen én om de betekenis die het voor nu en de toekomst heeft te laten zien. Vanuit ons project zetten we activiteiten op en inspireren we anderen. Onder meer met een samenwerking met Twente Marketing, een symposium voor vakgenoten, een publieksdag, verbindingen met het primair onderwijs en projecten voor jongeren, toeristische routes en een podcast. Op deze manier kunnen we een breed publiek informeren, enthousiasmeren en zo goed mogelijk betrekken.

Welke lessen wil het project delen?

In najaar 2025 werden Ramon Postma, landschapsarchitect en projectleider bij Odin Landschapsontwerpers en Nienke Swierstra, tijdens het project beleidsadviseur cultuur- en erfgoedbeleid bij de gemeente Losser, geinterviewd.

Postma: Door de lange looptijd, de integrale samenhang van de Erfgoed Deal met andere projecten, en personele wisselingen moet je zorgen dat het project in beeld blijft. Als je dat niet doet, dan loop je het gevaar dat die Erfgoed Deal langzamerhand een beetje naar de achtergrond verdwijnt en niet als integraal onderdeel van de plannen wordt uitgevoerd. Dan wordt bijvoorbeeld het terugbrengen van een beek gezien als romantisch beeld. De koppeling van het terugbrengen van de dorpsbeek met het wateroverlast in het centrum werkt goed. Die beek kan helpen voorkomen wat vorig jaar in Losser gebeurde: dat het centrum was overstroomd, en er een halve meter water stond na een grote bui. Een prachtig voorbeeld van het koppelen van erfgoed aan klimaatadaptatie.

Swierstra: De belangrijkste les vind ik dat wanneer je bezig gaat met gebiedsontwikkeling, je eerst goed moet verdiepen in de geschiedenis van de plek. Je kunt namelijk heel veel van die vroegere bewoners leren en de wijze waarop ze woonden en leefden. Die gingen niet voor niks op bepaalde hogere plekken wonen en maakten gebruik van waterstromen. Hoe kun je dat verleden vertalen naar het heden om er in de toekomst profijt van te hebben? Overheden zijn bezig met hun omgevingsvisies en andere gebiedsontwikkelingen, zoals de woonopgaves. Dit is het moment om ook naar het erfgoed te kijken. Wat moeten we doen om het voor nu en in de toekomst te behouden? Hoe kunnen we het inzetten, zodat we het kunnen blijven gebruiken? Dan blijven mensen er waarde aan toekennen, en blijft het in stand. Dat is volgens mij een les voor iedereen die zich bezighoudt met de inrichting van de openbare ruimte.

Meer weten

Contact
- Robert Middelhuis
Bekijk de website van het project
Bekijk de Textielroute voor fietsers en wandelaars
Beluister de podcast Schatkamerproat
Beluister de podcast over het project: Zoek in je favoriete podcast-app naar ‘Verborgen in het volle zicht’.
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het reactieformulier

Inhoud