Erfgoed Deal - project Boerderijen Oldambt-Nijambt

Introductie

Oldambt – Nijambt: Nieuw leven op oude erven richt zich op de herbestemming van vijf historische Oldambtster boerderijen in het Groningse platteland. Door leegstaande boerderijen en erven nieuwe functies te geven, zoals wonen, natuurontwikkeling en kleinschalige bedrijvigheid, wordt leegstand tegengegaan en blijft het karakteristieke cultuurhistorische landschap behouden en versterkt. Het project verbindt behoud en herstel van agrarisch erfgoed met duurzame oplossingen voor energie en klimaatadaptatie. Daarbij is expliciet aandacht voor de landschappelijke inpassing en het herinrichten van het boerenerf. Ook stimuleert het project de biobased keten en draagt het bij aan sociaal-maatschappelijke doelen, waarbij erfgoed fungeert als motor voor duurzame vernieuwing.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Een toekomst voor de ‘Huilende Bruiden’ van Oldambt

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Wuivende graanvelden, een eindeloze horizon en een weids uitzicht: dat is het landschap van Oldambt in Noordoost Groningen. Dit is het land van de Graanrepubliek. Door schaalvergroting is het aantal agrarische bedrijven flink gedaald en die trend zet door met als gevolg leegstaande en in verval rakende Oldambtster boerderijen. In deze Erfgoed Deal wordt gewerkt aan de transformatie van agrarisch erfgoed om zo bij te dragen aan een toekomstbestendig landelijk gebied.

Ter bevordering van de brede welvaart in de regio startte de gemeente in 2024 met het Koepelproject Graanrepubliek Oldambt, waarbij erfgoedontwikkeling nadrukkelijk één van de pijlers vormt voor de gebiedsontwikkeling. De gemeente Oldambt onderstreepte hiermee het belang van een nieuw leven voor de historische boerderijen. Een nieuwe economische invulling zorgt ervoor dat de boerderijen ook in de toekomst onderhouden kunnen worden en draagt zo bij aan een leefbaar platteland. Met de instelling van een zogenaamd Boerderijenloket zette de gemeente een volgende stap in de ondersteuning van boerderij-eigenaren bij plannen voor restauratie en herbestemming. Het loket is de vraagbaak voor alle boerderij-eigenaren in de gemeente en helpt hen bij vragen over subsidies, verduurzaming, herbestemming en vergunningen. Uit het veelvuldige contact met eigenaren is gebleken dat er genoeg plannen voor herbestemming zijn, maar dat de omvang van de gebouwen problematisch is. Zo blijkt de financiering van plannen een flinke hobbel. Tegelijkertijd is er een behoefte aan concrete voorbeelden: welke functies zijn kansrijk en hoe zijn ze in de kolossale boerderijen in te passen? De Erfgoed Deal gaat met name op dit laatste punt het verschil maken.

De Graanrepubliek

Maar eerst nog even terug naar de rijke geschiedenis van dit gebied, zo mooi verwoord in het bekende boek ‘De Graanrepubliek’ van Frank Westerman. Het land waar in de 18e en 19e eeuw rijke graanoogsten zorgden voor grote welvaart. Met de bouw van herenboerderijen lieten de boeren hun rijkdom zien. Deze Oldambtster boerderijen met monumentale schuren voor de opslag van het graan steken ook nu nog als kathedralen af tegen de horizon.

Maar de tijden zijn veranderd. Er wordt nog steeds geboerd op de vruchtbare grond, maar als gevolg van voortgaande schaalvergroting worden bedrijven samengevoegd en komen de grote boerderijen vrij. Herbestemming is niet eenvoudig vanwege de enorme omvang van de schuren. De onderhouds- en stookkosten zijn voor particulieren nauwelijks op te brengen. Daar komt in sommige gevallen nog aardbevingsschade bij. Gevolg is dat gaandeweg steeds meer boerderijen worden verwaarloosd of leeg staan te wachten op een nieuwe toekomst. In de documentaire Huilende bruiden (2024) laat documentairemaker Tom Tieman ze aan het woord, deze verweesde boerderijen. Cultureel erfgoed van de bovenste plank, maar zijn ze wel te behouden voor de toekomst?

Landbouw was en is traditioneel een belangrijke economische drager in het gebied. Maar als gevolg van de schaalvergroting is het aantal agrarische bedrijven tussen 2000 en 2023 met 38% gedaald en die trend zet door. De grond wordt verkocht aan naastgelegen agrarische bedrijven en de boerderijen komen leeg te staan. De omvang van deze schuren is voor Nederlandse begrippen uitzonderlijk: de driebeukige schuren zijn met een oppervlakte van 900 m2 of meer erg groot. Een lengte van 50 meter, een breedte van 23 meter en een hoogte van 12 meter is niet uitzonderlijk. En het zijn er veel: 342 historische boerderijen waarvan 75 % een beschermde status heeft als monument of karakteristiek pand.

De gemeente Oldambt en haar inwoners hechten veel waarde aan deze Oldambtster boerderijen die zo verbonden zijn met de geschiedenis van de streek. Ze zien echter ook dat de boerderijen door leegstand en gebrek aan functionaliteit steeds meer symbool staan voor achteruitgang. Eenderde van de monumentale boerderijen is in matige tot slechte staat, variërend van achterstallig onderhoud tot ruïne. Dat doet niet alleen afbreuk aan het karakter van het gebied, het zorgt ook voor sociaal-maatschappelijke achteruitgang zoals verloedering of ongewenste activiteiten. En dat draagt weer bij aan een neerwaartse spiraal in een regio die toch al te kampen heeft met vergrijzing en teruglopende economische bedrijvigheid.

In het Erfgoed Deal-project Oldambt-Nijambt, nieuw leven op oude erven wordt langs drie sporen gewerkt aan de transformatie van agrarisch erfgoed om zo bij te dragen aan een toekomstbestendig landelijk gebied. Het eerste spoor is het realiseren van vijf herbestemmingsprojecten van karakteristieke boerderijen. Deze projecten worden door een onafhankelijke commissie geselecteerd op basis van vier criteria: erfgoedwaarde, meerwaarde voor de regio, verduurzaming en haalbaarheid. Projecten die hieraan voldoen kunnen een financieel steuntje in de rug krijgen via een aanvraagprocedure die begin 2026 wordt opengesteld. Daarnaast krijgen eigenaren vanuit het project ondersteuning van een landschapsarchitect die aandacht besteedt aan een zorgvuldige landschappelijke inpassing van het erf. Vaak is dat bij herbestemmingen een ondergeschoven kindje, en daarom is daar in dit project extra aandacht voor. De vijf projecten zijn zo een voorbeeld voor andere toekomstige herbestemmingen.

In het tweede spoor wordt het accent gelegd op de toepassing van biobased materialen. Eigenaren en reguliere bouwbedrijven deinzen vaak nog terug voor het toepassen van biobased materialen. Er is voldoende aanbod, maar de vraag moet verder gestimuleerd worden. In samenwerking met het landelijke programma Building Balance worden daarom de bouwbedrijven begeleid die betrokken zijn bij de herbestemming van de geselecteerde boerderijen. Er wordt kennis gedeeld over biobased materialen en de wijze van toepassing. Bij de keuze voor de materialen wordt zoveel mogelijk gebruik gemaakt van lokale ketens, dat wil zeggen dat er gebruik wordt gemaakt van biobased materialen uit de regio, zoals hennep, vlas en stro. Het project laat daarmee zien hoe ook bij de transformatie van historische gebouwen de leus ‘Van land tot pand’ concreet kan worden gemaakt.

Tot slot wordt in het derde spoor onderzoek gedaan naar belemmerende wet- en regelgeving bij de transformatie van boerderijen. Planologische belemmeringen liggen o.a. in gebrek aan flexibiliteit in de regelgeving voor nieuwe functies, beperkte mogelijkheden voor wonen, te weinig afstemming tussen verschillende beleidsterreinen en te weinig duidelijkheid vooraf. In dit project wordt extra planologische kennis ingehuurd om regelgeving tegen het licht te houden en (creatieve) oplossingen te bedenken, waarmee transformatie mogelijk wordt mèt behoud van erfgoedwaarden. De uitkomsten worden gebruikt als input voor de nieuwe omgevingsplannen van de gemeente Oldambt, naburige gemeentes en de provincie Groningen.

Gedurende het hele traject van planvorming tot realisatie wordt op verschillende manieren de opgedane kennis gedeeld. De lessen die worden getrokken uit de vijf herbestemmingsprojecten worden door het Boerderijenloket gedeeld in een werkgroep van boerderij-eigenaren. Voor regionale bouwbedrijven wordt in praktische workshops en excursies op locatie de kennis over biobased materialen gedeeld. Eigenaren krijgen via voorlichtingsavonden en een brochure informatie over de mogelijkheden van circulaire bouwmaterialen. Hierbij wordt niet alleen samengewerkt met t Building Balance, maar ook met kennis- en innovatieplatform BuildinG van de Hanzehogeschool en de Vereniging Circulair Groningen-Drenthe. De ervaringen van de landschapsarchitecten worden tot slot verwerkt in een leidraad voor erftransformaties voor eigenaren, gemeenten en architecten in Groningen.

De voorbeeldwerking van dit project is van belang voor de langere termijn, waarbij veel meer boerderijen een nieuwe bestemming moeten krijgen om de regio te revitaliseren. De lessen die in dit project worden geleerd zullen de komende jaren volop door het Boerderijenloket worden benut. Aanpassing van belemmerende regelgeving zal transformaties makkelijker mogelijk maken en zo eigenaren stimuleren om plannen te ontwikkelen. De ambitie van de gemeente Oldambt is duidelijk: het wil een gemeente zijn waarin de historische boerderijen door hun spreiding, staat en functie duurzaam bijdragen aan de leefbaarheid – de ‘brede welvaart’- en de gebiedsidentiteit van het Oldambt. De gemeente zet zich in voor toekomstbestendige boerderijen.

Nieuwe functies, nieuwe materialen, nieuw leven: wie in 2040 door het Oldambt reist, ziet een karakteristiek en weids gebied, dat ruimte biedt aan agrarische bedrijven èn aan nieuwe bedrijvigheid. Een vitaal gebied met een herkenbare eigen identiteit, waarin de huilende bruiden een nieuwe toekomst hebben gekregen.

Derk Bijmolt, coördinator Boerderijenloket (https://www.gemeente-oldambt.nl/ boerderijenloket Gitta op den Akker, specialist agrarisch erfgoed

Leerpunten en opbrengsten

Samenwerking tussen disciplines: Hoe erfgoed, duurzaamheid en ruimtelijke kwaliteit elkaar versterken.
Proceservaring: Van selectie tot uitvoering, inclusief het organiseren van workshops, excursies en informatieavonden.
Innovatieve oplossingen: Toepassing van biobased materialen en nieuwe methoden voor herbestemming.
Wet- en regelgeving: Inzicht in juridische kaders en hoe deze praktisch toe te passen.
Communicatie en participatie: Effectieve manieren om eigenaren en stakeholders te betrekken.

Meer weten

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud