Erfgoed Deal - project Campagne ONGEZOUTEN (IJsselmeer)

Introductie

Het project bouwde voort op de Agenda IJsselmeergebied 2050. Op locaties waar plannen aan de orde zijn, brachten we bewoners, bestuurders, ambtenaren en specialisten bij elkaar. Op een creatieve en inspirerende manier voerden we het gesprek over het verbeteren van de ruimtelijke kwaliteit rondom het IJsselmeer.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Waken over een landschap van wereldklasse

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Het IJsselmeer en zijn kusten wemelen van het erfgoed. Denk aan de prachtige havensteden, de inpolderingen en de Afsluitdijk, scheepwrakken, archeologie, terpen en wierden. Bij de talrijke ruimtelijke opgaven die op het gebied afkomen kan het erfgoed een sleutelrol spelen om de ruimtelijke kwaliteit in stand te houden.

Het IJsselmeer heeft een groot maatschappelijk belang. In de Agenda IJsselmeergebied 2050, een samenwerkingsverband van overheden en maatschappelijke partners rond het IJsselmeer en de randmeren, zijn ambities voor het gebied benoemd: ‘landschap van wereldklasse’, ‘toekomstbestendig water- en ecosysteem’ en ‘van vitaal economisch belang voor Nederland’. Hier komen allerlei opgaven bij elkaar: van natuurontwikkeling en woningbouw, tot energieopwekking en klimaatadaptatie. Het is van groot belang voor het gebied om daarbij de omgevingskwaliteit hoog te houden. In die context is het plan voor de Erfgoed Deal ‘Campagne Kusten van het IJsselmeer’ ontstaan.

Landschap van wereldklasse

Tot 2050 komen er grote gebiedsopgaven op het IJsselmeergebied af: energieopwekking, klimaatadaptatie, de woningbouwopgave, natuurbehoud- en ontwikkeling, recreatie en toerisme en zandwinning – opgaven die aansluiten bij de thema’s van de Erfgoed Deals: ‘klimaatadaptatie’, ‘energietransitie en duurzaamheid’ en ‘stedelijke groei en krimp’.

Dit zijn grote opgaven voor de lange termijn, waarbij veel partijen betrokken zijn. Hoe kunnen al die partijen samenwerken om de gestelde ambities waar te maken? En hoe kan de Campagne Kusten van het IJsselmeer daaraan bijdragen? Het projectplan komt uit de koker van Jef Mühren, directeur van de adviesorganisatie voor landschap, stedenbouw en cultuurhistorie MOOI Noord-Holland, en Bart Buijs, directeur van Het Oversticht, een organisatie die zich inzet voor de leefomgeving vanuit omgevingskwaliteit, erfgoed en duurzaamheid. Buijs: Het IJsselmeergebied moet een landschap van wereldklasse worden, een toekomstbestendig water- en ecosysteem dat van vitaal economisch belang kan blijven. Het doel van dit project is om vanuit erfgoed, landschap, cultuurhistorie en ecologie waarde toe te voegen. Elke ontwikkeling moet meerwaarde hebben voor het IJsselmeergebied als geheel. We brengen partijen met elkaar in gesprek en stimuleren participatie vanaf de eerste stap van gebiedsplannen. We stellen het opdoen en delen van kennis, ervaring en inspiratie centraal. Daarbij willen we participatie stimuleren en de dialoog aangaan met bestuurders, maatschappelijke organisaties en bewoners. In de uitvoering richten we ons op het vertalen van beleidsplannen naar de praktijk, het vertellen van verhalen van het landschap en het beleefbaar maken van de historie.

Brede blik

Om te zorgen dat cultuurhistorie, landschap en ecologie aan de basis staan van omgevingsvisies en bijdragen aan gebiedsontwikkeling, hebben veel partijen de handen ineengeslagen. Buijs: Er zijn ontwerpprincipes opgesteld in de Handreiking Omgevingskwaliteit IJsselmeergebied, waar alle betrokken partijen aan hebben meegewerkt. De handreiking stelt landschap, ecologie en cultuurhistorie centraal bij de ontwikkelingen, waardoor ze de processen verrijken die worden aangewakkerd. We verbeteren de omgevingskwaliteit door die processen met elkaar te verbinden. De kracht van dit project is dat we op een creatieve manier partijen bij elkaar brengen die niet standaard aan dezelfde tafel zitten en dat we met een brede blik kijken naar het gebied. Zo kunnen we betrokkenen verbinden en inspireren.

Bart Buijs en Jef Mühren hebben hart voor erfgoed, architectuur, landschap en ecologie en zijn bovendien gepassioneerd over het IJsselmeergebied. Zo gaat Mühren geregeld varen en fietst Buijs graag langs het water. Buijs: De titel van deze handreiking is: IJsselmeergebied: gebied met veel gezichten. In de campagne willen we al die plekken met verschillende opgaven bezoeken.

Markante kade

Jef Mühren legt uit hoe de campagne aansluit op de beleving van het landschap: Het wordt een echte karavaan, een rondtrekkend gezelschap met een podium dat elke provincie en gemeente in het IJsselmeergebied kan aandoen waar erfgoed of omgevingskwaliteit een rol speelt bij de ruimtelijke inrichting en vormgeving. De situatie verschilt per locatie. Het kan gaan om plannen voor herinrichting, dijkversterking, wijziging van bestemmingsplannen, aanleg van woonwijken, nieuwe bestemmingen voor oude industrieterreinen of de aanleg van recreatievoorzieningen. Ook de aard loopt uiteen. De bevolking van een historische havenplaats is zich doorgaans wel bewust van de waarde van een markante kade of sluis. Maar soms weten mensen niet dat de ligging van een dijk of plassen en kreekjes achter de dijk eeuwenoude verhalen vertellen.

Initiatiefnemers zullen graag de plannen en ideeën willen etaleren die al in de regio leven. Hopelijk ontstaat er ook meerwaarde door het verbinden van initiatieven aan elkaar. Omgekeerd kan het campagneteam inspireren door te verbeelden hoe je het aanwezige erfgoed kunt verweven met de lokale plannen. Ook willen we steeds de goede ervaringen van de ene locatie overbrengen naar de andere.

Water achter de dijk

De Campagne Kusten van het IJsselmeer bestrijkt het gehele gebied van de voormalige Zuiderzee. Daarbij wordt de cultuurhistorische en ruimtelijke waarde van dit gebied in kaart gebracht – van laatste ijstijd tot heden, van terpen tot VOC, van Afsluitdijk tot Marker Wadden. MOOI Noord-Holland maakte een database met kaartmateriaal van onder meer de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed. Zo brengen zij cultuurhistorische waarden en actuele ruimtelijke vraagstukken in beeld. Er is informatie toegevoegd uit allerlei vakgebieden, waaronder archeologische en paleografische kaarten, de IJsselmeeragenda 2050 en locaties van windturbines en waterwerken, zoals gemalen.

Cultuurhistorie kan ingezet worden om andere waarden te versterken. Zo kun je overal in het landschap erfgoed zien als je weet waar je moet kijken. Jef Mühren probeert die elementen te verweven in zijn werk als adviseur. Soms kun je aanhaken bij onverwachte elementen in het landschap of de stedelijke omgeving. Zo zijn de wateren van het IJsselmeergebied al generaties lang voor velen ‘het water achter de dijk’ – en de dijk een functionele beveiliging en het gebied binnen de dijk gewoon land. Als je goed kijkt zie je veel meer. Patronen van wielen, kreken en hoogteligging vertellen verhalen over de kust van vroeger. Zoiets hoef je maar één keer te zien en het laat je niet meer los. Je kunt dit soort erfgoed heel goed meenemen in het ontwerp van nieuwe plannen of visies, de aanleg van stukken nieuwe natuur of recreatie, de route van een fiets- of wandelpad, het herstel van natuur, een nieuwe haven of een zonneatol.

Kronkelende dijk

Michiel Rijsberman, gedeputeerde Kunst en Cultuur van de provincie Flevoland, vertelt over een kronkelend kustlandschap dat stamt uit de tijd van de Zuiderzee. Na een dijkdoorbraak was er vaak geen mogelijkheid om eerst het water terug te dringen en dan de oorspronkelijke dijk te herstellen. Er werd dan een nieuwe dijk rond het ondergelopen gebied opgeworpen, waardoor de dijk daar niet meer recht loopt maar door het landschap kronkelt. Rijsberman, tevens gedeputeerde voor Nationaal Park Nieuw Land, civiel ingenieur integraal waterbeheer en liefhebber van motorrijden, zit vol verhalen over het kustlandschap in Flevoland en vindt het belangrijk om die kennis door te geven. Zorgdragen voor wat ons door onze voorouders is nagelaten, vind ik een belangrijke maatschappelijke taak. Het vergroten van draagvlak voor erfgoed en kustlandschappen bij een breed publiek is daarin een waardevolle stap. Het is mooi dat we met deze Erfgoed Deal samen met bewoners, provinciale organisaties en ondernemers op een creatieve manier de ruimtelijke kwaliteit rond het IJsselmeer kunnen verbeteren.

Ieders belang

In het IJsselmeergebied werken veel partijen samen om met behulp van erfgoed het gebied toekomstbestendig te maken. Onderdeel van de Erfgoed Deal is evalueren en leren van elkaar. Jef Mühren onderstreept dat de campagne uitgaat van dialoog, uitwisseling en inspiratie. We willen vooral de inwoners en gebruikers enthousiasmeren. Het gaat niet alleen om bestuurders en hun ambtelijke medewerkers, en ook niet om de geijkte stakeholders en hun vertegenwoordigers. Het gaat om de ruimtelijke kwaliteit waarin erfgoed een levend en inspirerend element kan zijn – en dat is in het belang van iedereen.

Dit projectartikel is geschreven door Halde van Rijn, adviseur cultuur en erfgoed bij de provincie Flevoland.

Leerpunten en opbrengsten

ONGEZOUTEN heeft op verschillende locaties rondom het IJsselmeer ruimtelijke opgaven, regio’s en mensen met elkaar verbonden en heeft op inspirerende en creatieve wijze ruimte gecreëerd om de dialoog aan te gaan over omgevingskwaliteit. Dat hebben we gedaan met allerlei partijen die normaal gesproken niet vanzelfsprekend bij elkaar aan tafel zitten en hebben onderlinge kennis en inspiratie-uitwisseling gestimuleerd. Daarbij hebben we nadrukkelijk ook de bewoners, gebruikers en (natuur)beheerders van de IJsselmeerkusten betrokken en hen niet alleen als probleem-eigenaar benaderd maar juist ook in stelling gebracht als ‘kwaliteitseigenaren en -makers’.

Meer informatie

Contact
- Halde van Rijn
- Marlies Buurman
Bekijk de website van het project
Beluister de 10-delige podcastserie over het project
Bekijk het project op de website van het Oversticht
Bekijk de website van MOOI Noord-Holland
Bekijk het compilatie-filmpje van Ongezouten
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Informatie over de Erfgoed Deal
Erfgoed Deal - project Erfgoed Sterren
Erfgoed Deal - project Buitengewone Leerstoel CEPRO (pagina bestaat niet)

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het reactieformulier

Inhoud