Erfgoed Deal - project Du MOment des Monuments

Introductie

Met Du MOment des Monuments willen we het aantal duurzame monumenten in Stichtse Vecht flink laten toenemen! Door ingewikkelde regelgeving, veel verschillende aanbieders en tegenstrijdige communicatie zien monumenteigenaren soms door de bomen het bos niet meer. Daarom starten we met vijf pilotprojecten waarin we eigenaren zo goed mogelijk begeleiden bij het verduurzamen van hun pand. Met de lessen hieruit maken we een gemeentelijke wegwijzer voor verduurzaming van monumenten.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Stap voor stap steeds meer monumenten verduurzamen

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Monumentenzorg houdt niet op bij het zorgvuldig in stand houden en restaureren van gebouwen en hun terreinen. Ook duurzaamheid krijgt een steeds grotere rol bij het behouden van monumenten voor de toekomst. Maar hoe doe je dat, een monument verduurzamen? In Stichtse Vecht zijn vijf voorbeeldprojecten de opmaat naar een stappenplan dat monumenteigenaren daarbij moet helpen.

Net als monumenteneigenaren in heel Nederland lopen eigenaren in Stichtse Vecht aan tegen lastige regels, een woud van aanbieders en tegenstrijdige communicatie als zij hun panden willen verduurzamen. Zo vertelt Frank Haveman, bewoner van een monumentaal grachtenpand in Maarssen, dat het nemen van maatregelen lastig kan zijn. Er is nog veel te verbeteren aan ons pand. We zijn bezig met dubbelglas, maar dat blijkt al een lastig traject te zijn. Zo kun je niet zomaar elk type dubbelglas gebruiken. Het kan zijn dat je alleen monumentenglas mag gebruiken, wat meer kost en minder isolerend is. Ook moet je hopen dat de kozijnen dik genoeg zijn om überhaupt dubbelglas te kunnen plaatsen. Anders moeten ook de kozijnen vervangen worden.

Haveman is een van de deelnemers aan het project DU MOment des Monuments, waarmee de gemeente – met samenwerkingspartners Mooisticht en Monumentenwacht Utrecht – een stappenplan wil ontwikkelen. Dit is bedoeld om het gemeentelijk proces te optimaliseren en daarmee eigenaren beter te kunnen begeleiden. Havermans pand wordt, samen met vier andere monumentale panden, verduurzaamd als voorbeeldproject. De opgedane praktijkervaring wordt verwerkt in het stappenplan. De ErfgoedDeal ondersteunt het project. De behoefte aan efficiënte en eenduidige advisering van eigenaren is groot. Bovendien worden de voorbeeldprojecten over een periode van vijf jaar gemonitord, waarmee in de gaten wordt gehouden of de uitgevoerde maatregelen het gewenste effect hebben.

Eisen van de tijd

Stichtse Vecht ligt in de Utrechtse Vechtstreek, een gebied met een grote rijkdom aan historische gebouwen en buitenplaatsen. Het is een eeuwenoud landschap met oude boerderijen in ontginningslinten, historische dorpskernen met een middeleeuwse oorsprong, en weldadige buitenplaatsen langs de Vecht uit de Gouden Eeuw. Hier is het verleden tastbaar aanwezig.

Dit erfgoed behouden voor de toekomst is op zichzelf al duurzaam. Maar om het goed te kunnen blijven gebruiken moeten de panden en landschappen ook voldoen aan de eisen van de huidige tijd. Voor monumenten betekent verduurzaming onder meer dat ze een kleinere CO2-voetafdruk krijgen en dat droogte en wateroverlast worden bestreden.

Gangbare verduurzamingsmaatregelen, zoals het isoleren van gevels of daken, plaatsing van dubbelglas of zonnepanelen zijn bij monumenten niet altijd mogelijk of vragen om maatwerk dat past bij de waarden van het gebouw.

Positieve bijdrage

Het project ging van start met een bezoek aan diverse monumenten in de gemeente. Tijdens keukentafelgesprekken kwamen de motivatie en het persoonlijke verhaal van de eigenaren aan bod en kregen zij wat eerste tips om hun pand te verduurzamen. Duidelijk werd dat veel eigenaren wel willen verduurzamen of daarmee al bezig zijn, maar dat het niet makkelijk is.

Ze weten bijvoorbeeld niet bij wie ze terecht kunnen met vragen, wat is toegestaan bij hun monument of ze deinzen terug voor de hoge legeskosten. Onder de monumenteigenaren was veel belangstelling voor aquathermie, het gebruik van warmte uit de Vecht in hun woning. Ook voor de gemeente een interessant idee, want naast betaalbare warmte voor de gebouwen, levert deze oplossing ook een bijdrage aan de warmtetransitie. Geconcludeerd werd dat er nog veel nodig is om monumenteigenaren te helpen op de weg naar de verduurzaming.

Totaalaanpak

Met DU MOment des Monuments wil de gemeente op een praktische manier tegemoet komen aan de behoefte aan kennis, advisering en begeleiding bij monumenteneigenaren. Bij de verduurzaming van de vijf monumentale panden ligt het accent op bestaande mogelijkheden en advies op maat. Deze voorbeeldprojecten zijn geselecteerd uit verschillende categorieën, zoals een grachtenpand, een vrijstaand woonhuis en enkele buitenplaatsen. Zo doen de twee gemeentelijke buitenplaatsen Boom en Bosch in Breukelen en Goudestein in Maarssen mee aan het project.

Boom en Bosch is een voorbeeld van een ‘totaalaanpak’ voor de verduurzaming van een monument. Het voormalige gemeente- huis van Breukelen is nog altijd door de gemeente in gebruik, maar een duurzame exploitatie voor de toekomst is nog niet bedacht. De opgave is om bestaande en nieuwe functies te combineren, het gebouw te renoveren en te verduurzamen met respect voor de monumentale waarde.

De andere gemeentelijke buitenplaats Goudestein is het visitekaartje van de gemeente. Goudestein is een klassiek voorbeeld van een historische buitenplaats in de Vechtstreek en hier zetelt al decennialang het gemeentebestuur. De hoge monumentale waarden stellen beperkingen aan de mogelijkheden om te verduurzamen. Hier is het zaak om verbeteringen aan te brengen zonder al te veel overhoop te halen.

De eigenaren van de andere te verduurzamen voorbeeldwoningen worden in het proces intensief begeleid door de gemeente Stichtse Vecht, Mooisticht en de Monumentenwacht Utrecht. De voorbeeldprojecten ondergaan momenteel een duurzaam monumentenonderzoek (DuMo), waarvoor onlangs de eerste schouw in Loenen aan de Vecht heeft plaatsgevonden.

Efficiënter en inzichtelijker

De voorbeeldprojecten zijn de opmaat tot een meer gestroomlijnde aanpak van monumentenverduurzaming door de gemeente. Het meest tastbaar wordt een praktijkgericht gemeentelijk ‘A tot Z stappenplan’. Dit plan is bedoeld om het proces aan de kant van de gemeente efficiënter en inzichtelijker te maken. De kennis en ervaring uit de voorbeeldprojecten leveren de input voor het stappenplan. Daarbij wordt gekeken naar vragen als: waar lopen monumenteigenaren concreet tegenaan, wat zijn creatieve oplossingen en wat kan er bij de gemeente beter? Gaandeweg wordt er geleerd van de voorbeeldprojecten, en zo krijgt het A tot Z stappenplan steeds concreter vorm.

Behalve maatwerk leveren wil de gemeente met het project ook kennisdeling bevorderen – niet alleen in Stichtse Vecht, maar ook daarbuiten. Hiertoe worden in de komende jaren informatiepakketten samengesteld, lezingen en workshops georganiseerd en wordt samenwerking gezocht met onderwijsinstellingen en andere gemeenten. Eigenaren met een duurzaam monument worden ambassadeur voor andere eigenaren. Zo werkt dit project als een sneeuwbal om steeds meer eigenaren op weg te helpen met de verduurzaming van hun monumentale pand.

Dit projectartikel is geschreven door Rudolf Mulder, adviseur duurzaamheid bij de gemeente Stichtse Vecht, en Valesca van den Bergh, beleidsadviseur cultureel erfgoed en duurzaamheid bij dezelfde gemeente.

Leerpunten en opbrengsten

De DuMo wegwijzer draagt bij aan het efficiënter en inzichtelijker maken van het proces aan de kant van de gemeente. De wegwijzer bestaat uit de drie procescomponenten: Inspireren (1), informeren en adviseren (2) en de vergunningsaanvraag (3). De verworven kennis uit de pilots wordt verwerkt in de wegwijzer, Deze kennis zullen we breed delen door:

informatiepakketten samen te stellen,
samenwerking te zoeken met onderwijsinstellingen, zoals het Nationaal Centrum Erfgoed- opleidingen en Hogeschool Utrecht,
lezingen en workshops te organiseren en door uitgebreid te communiceren

Meer weten

Contact:
- Valesca van den Bergh
Bekijk de website van het project
Bekijk de informatiepagina en subsidies
Bekijk de video excursie HKU buitenplaatsen
Bekijk de video pilot Herengracht 19
Bekijk de video Meekijken in Loenen aan de Vecht
Bekijk de video Meekijken in Vreeland
Bekijk het webinar Erfgoedinclusieve energietransitie
Beluister de podcast over het project: Zoek in je favoriete podcast-app naar ‘Verborgen in het volle zicht’.
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud