Erfgoed Deal - project Een Nieuwe Tijd!

Introductie

In Een nieuwe tijd! werkten elf gemeenten samen met woningcorporaties, historische instellingen en bewoners. Zij deelden kennis over het erfgoed, de lessen en de verhalen uit de wederopbouwtijd omdat die inspireerden om doordacht aan de slag te gaan met actuele vraagstukken, zoals verduurzaming van de Achterhoek en het opknappen en vergroenen van wederopbouwwijken.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: De wederopbouwwijk op de toekomst voorbereiden

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Elf gemeenten in de Achterhoek werken samen met woningcorporaties, bedrijven, scholen en historische en culturele instellingen aan onder meer verduurzaming van de regio en het opknappen en vergroenen van wederopbouwwijken. Het erfgoed uit de wederopbouwperiode dient daarbij als inspiratie. Het project draagt tevens bij aan het werken volgens de nieuwe Omgevingswet in de Achterhoekse gemeenten.

Het project ‘Een nieuwe tijd! Wederopbouw in de Achterhoek’ is ontstaan uit een bestaand samenwerkingsverband op het gebied van erfgoed van elf gemeenten in de Achterhoek. In 2018 ontstaat het idee om vanuit erfgoed een brug te slaan naar de opgaven van nu. Opgaven waar deze gemeenten zich op dat moment mee bezig houden spelen namelijk vooral in het erfgoed uit de wederopbouwperiode.

De aanpak daarvan verloopt aanvankelijk moeizaam. Zo is er weinig draagvlak voor investeren in de naoorlogse gebouwde omgeving. Architectuur uit de wederopbouw wordt over het algemeen niet erg gewaardeerd. Intussen staat de leefbaarheid in de wijken onder druk omdat de oorspronkelijke kwaliteiten van sociale samenhang, groen, licht, lucht en ruimte niet meer zichtbaar zijn. De noodzaak van een wijkaanpak raakt ook aan een andere opgave: verduurzaming. De gebouwde omgeving uit de wederopbouwperiode is na meer dan een halve eeuw toe aan een duurzame opknapbeurt. Omdat een derde van de woningvoorraad uit de jaren 1940-1965 stamt, vragen met name energietransitie en klimaatadaptatie met voorrang om aandacht.

De opgaven in de naoorlogse wijken moeten integraal worden aangepakt, zoals de Omgevingswet dat voorschrijft. De invoering hiervan vraagt om verandering van de gangbare werkwijze op het gemeentehuis. Veel wederopbouwwijken in de Achterhoek stonden bijvoorbeeld al op de lijst om aangepakt te worden en allerlei beleidsambtenaren waren daarbij betrokken, maar het was niet vanzelfsprekend dat het beleidsveld erfgoed ook betrokken was bij verduurzaming en wijkaanpak van de wederopbouwwijk.

Draagvlak en begrip

De gemeenten schakelden het Gelders Genootschap in om een project te starten waarbij het erfgoed geen doel op zich is, maar een middel om meerdere doelen te bereiken: integrale samenwerking binnen de Omgevingswet, het kweken van draagvlak en begrip, ontwikkelen van een wijkaanpak en vormgeven aan duurzaamheid. Het Gelders Genootschap ontwikkelde het project Een nieuwe tijd! Wederopbouw voor de Achterhoek. Het project legt verbindingen tussen de opgaven toen en nu, tussen gemeenten en corporaties, tussen klimaatgoeroe en erfgoedliefhebber en tussen inwoner en bestuurder. Aan de hand van het verhaal van de wederopbouwperiode in de Achterhoek worden bewoners en partijen geïnformeerd en wordt betrokkenheid gecreëerd. Bewoners en bestuurders worden vervolgens gestimuleerd zelf aan de slag gaan met de huidige opgaven. Ter illustratie is er een parallel te leggen tussen de huidige energietransitie en die uit de jaren vijftig – destijds gingen we over op het gasnet, nu moeten we juist van het gas af.

Achterhoekse verhalen

Naast allerlei afzonderlijke projecten bestaat Een nieuwe tijd! uit het opzetten van een structuur waarin kennis en ervaring worden uitgewisseld. Niet alleen het beleidsveld erfgoed van de diverse gemeenten wordt in deze kennisstructuur betrokken, maar bijvoorbeeld ook ruimtelijke ordening, en duurzaamheid. De gemeenten organiseren hiervoor kennisdagen waarop onder meer actuele casussen worden besproken met collega’s uit de deelnemende gemeenten. Zo wordt er gewerkt aan het doel ‘Omgevingswet’.

Voor het doel ‘draagvlak en begrip’ zijn er twee deelprojecten opgezet: Canon van de wederopbouw en Ruwe Diamanten. Voor de Canon hebben vrijwilligers in de hele Achterhoek verhalen opgehaald die schrijfster Annegreet van Bergen verwerkt. Deze Canon verschijnt dit najaar. Ruwe Diamanten is een verkiezing waarbij inwoners en bestuurders de mooiste wederopbouwarchitectuur in de regio en hun woonplaats selecteren. De bedoeling is om hiermee op een laagdrempelige manier bij meerdere doelgroepen meer begrip te kweken voor de eigen leefomgeving.

Oorspronkelijke groenstructuur

De doelen ‘wijkaanpak’ en ‘duurzaamheid’ hebben een sterke onderlinge samenhang. Deze komen tot uiting in drie deelprojecten. Zo verschijnt dit najaar het magazine Lessen uit de wederopbouw. Hierin staan de projecten en de wijkaanpak van verschillende corporaties en gemeenten in de Achterhoek centraal. Tevens is er een link tussen het verleden en het heden: wat kunnen wij nu met de kwaliteiten van toen? Zo heeft in de aanloop naar dit magazine een corporatie besloten om wel te slopen, maar bij nieuwbouw de oorspronkelijke stedenbouwkundige structuur te handhaven. Het magazine biedt inspiratie voor het andere deelproject: Groen en de wederopbouwwijk. In dit deelproject gaat een ontwerpteam samen met de gemeente, corporatie en bewoners van een wijk aan de slag om op basis van de oorspronkelijke groenstructuur, de wijk mooier, groener en klimaatadaptief te maken.

Alle deelprojecten komen samen in de ‘SRV-wagen’. In dit rijdende platform zullen niet alleen de resultaten van de deelprojecten te zien zijn, maar wordt samengewerkt met allerlei partijen in de Achterhoek. Bewoners en bestuurders kunnen bij de wagen met elkaar in gesprek en leren hoe zij hun huis kunnen verduurzamen. Doordat de SRV-wagen overal kan komen verbindt deze de hele Achterhoek: doelgroepen, deelprojecten, verleden, heden en toekomst en elf gemeenten.

Bestaand overleg

Hoewel het met Een nieuwe tijd! gelukt is om met het thema wederopbouw een aantal bredere en actuele thema’s onder de aandacht te brengen en inwoners en bestuurders hierbij te betrekken, is het nu zaak om deze samenwerking en integrale aanpak vast te houden. De regionale samenwerking die er al was en nu door het project uitgebreid wordt, biedt daarvoor een sterke basis.

Door gebruik te maken van bestaande structuren zoals de Regiodeal, het Cultuur- en Erfgoedpact, de Achterhoekse Groene Energiemaatschappij (Agem), de plaatselijke comités van Open Monumentendag en een beroep te doen op de gedeelde Achterhoekse identiteit, kunnen er tevens nieuwe verbindingen gelegd worden. Het is daarbij belangrijk dat alle al deelnemende partijen aangehaakt blijven. Dit vraagt om een intensieve begeleiding, het liefst door een externe partij die voldoende afstand heeft tot de gebruikelijke structuren en werkzaamheden.

Methodiek

Rond de projecten zal er in samenwerking met de Erfgoed Deal een methodiek worden ontwikkeld voor het opzetten van een participatieproces voor vergelijkbare projecten in woonwijken uit de wederopbouwperiode. Zo’n methodiek kan andere gemeenten of regio’s helpen die net als de Achterhoek voor de opgave van een integrale wijkaanpak staan waarbij draagvlak, participatie en duurzaamheid van belang zijn. Want met de opgave van de energietransitie bouwen we nu, net als tijdens de wederopbouw, samen aan een nieuwe tijd.

Dit projectartikel is geschreven door Werner Weijkamp en Joanne te Winkel, beiden werkzaam als adviseur erfgoed bij het Gelders Genootschap. Samen vormen zij het programmabureau van ‘Een nieuwe tijd! Wederopbouw in de Achterhoek'.

Leerpunten en opbrengsten

Zet in op communicatie voor betrokkenheid, blijf hierbij ook persoonlijk en lokaal. En zorg voor gezamenlijk vieren van resultaten.
Ga op zoek naar de voortrekkers in bestaande structuren en verbanden.
Zet erfgoed in voor de dialoog tussen bewoners en bestuurders over sociaal-maatschappelijke kwesties.
Partijen weten door interdisciplinair werken elkaar beter te vinden, zowel binnen als buiten de eigen organisaties.

Meer weten

Contact
- Lotte Schuitemaker
- Werner Weijkamp
Bekijk de website van het project
Bekijk de handreiking
Lees het artikel over verhalen uit de wederopbouw in de Achterhoek
Lees het magazine 'Lessen uit de wederopbouw'
Bekijk de video over de SRV-wagen
Bekijk de video over de totstandkoming van het boek
Bekijk de video over de verkiezing Ruwe diamanten
Bekijk de eindfilm van het project
Bekijk het webinar Communicatie en erfgoed
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud