Erfgoed Deal - project Elektriciteitshuisjes Utrechtse Binnenstad

Introductie

Utrecht staat de komende 15 jaar voor een grote opgave om de knelpunten op het volle stroomnet aan te pakken. In de historische Binnenstad komen er daarom circa 63 nieuwe elektriciteitshuisjes bij. De ruimte is er schaars en de esthetische inpassing complex, omdat het gebied een rijksbeschermd stadsgezicht is met hoge en diverse erfgoedwaarden. Standaardmodellen van netbeheerders sluiten hier slecht op aan. De huisjes worden waar mogelijk inpandig gerealiseerd. Voor de locaties in de openbare ruimte ontwikkelen we via een ontwerpwedstrijd een passende buitenschil voor nieuwe elektriciteitshuisjes. Het doel: de huisjes laten bijdragen aan de identiteit van de Binnenstad én zorgen dat de ontwerpen elders betaalbaar en opschaalbaar inzetbaar zijn.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Utrecht zoekt oplossingen voor de inpassing van elektriciteitshuisjes in de Utrechtse Binnenstad

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

De historische binnenstad van Utrecht krijgt te maken met een ingrijpende ruimtelijke opgave. Om tegemoet te komen aan de groeiende vraag naar stroom moeten er circa 800 nieuwe elektriciteitshuisjes in de stad worden gerealiseerd. Daarvan komen er zo’n 63 in de Binnenstad, een gebied vol monumenten, kronkelende straatjes en eeuwenoude grachtstructuren en werven. Een deel daarvan wordt inpandig geplaatst, maar voor de huisjes in de openbare ruimte wordt een speciale buitenschil ontworpen, zodat ze beter opgaan in het stadsbeeld. Hoe zorg je dat zulke technische bouwwerken geen verstoring vormen, maar juist bijdragen aan het stadsbeeld?

De spanning tussen vooruitgang en verleden

Utrecht is een stad in transitie. De energietransitie en de snelle elektrificatie van de samenleving vragen om een forse uitbreiding van de elektriciteitsinfrastructuur. Utrecht staat de komende jaren voor de uitdaging van het aanleggen van honderden kilometers kabels en het plaatsen van 800 nieuwe elektriciteitshuisjes. In de oude Binnenstad, waar de openbare ruimte beperkt is en ondergrondse infrastructuur vaak al vol ligt, is die opgave bijzonder complex. De binnenstad telt circa 2000 rijks- en gemeentelijke monumenten en maakt deel uit van een rijksbeschermd stadsgezicht met een hoge erfgoedwaarde die we willen behouden.

Binnen de gangbare werkwijze van netbeheerder Stedin wordt gewerkt met gestandaardiseerde modellen, denk aan de groene en grijze huisjes, die doorgaans snel en kostenefficiënt geplaatst kunnen worden. De standaardmodellen van netbeheerders passen vaak niet goed in een historische omgeving zoals in de Binnenstad van Utrecht, aldus projectleider Hasse de Boer. Daarom zoeken we creatieve oplossingen die passen bij het stadsbeeld.

Innovatieve buitenschillen

Uniek aan het Utrechtse project is dat het elektriciteitshuisje zelf al vaststaat in vorm en techniek, maar de buitenkant, de zogenaamde buitenschil, nog volledig open is. Wat dit project bijzonder maakt, is dat we de buitenschil van het huisje nog gaan ontwikkelen, zegt Hasse de Boer. Dat betekent dat we ruimte hebben voor ontwerp, creativiteit en samenwerking. We weten nog niet hoe het eruit zal zien en dat is juist de kracht. De buitenschil wordt ontworpen in samenwerking met bewoners, ontwerpers en andere betrokkenen. Het doel is een reeks nieuwe, schaalbare en erfgoedwaardige schilvarianten te ontwikkelen, die passen binnen de eisen van Stedin en tegelijkertijd recht doen aan de identiteit van de Binnenstad.

De aanpak bestaat uit verschillende fasen. In de onderzoeksfase worden geschikte locaties onderzocht, waarbij ook archeologisch en cultuurhistorisch bureauonderzoek wordt gedaan. Daarbij staat de locatie vast, maar niet de vormgeving: hoe kan het huisje zodanig worden ontworpen dat het opgaat in zijn omgeving, of deze zelfs versterkt? We denken bijvoorbeeld aan panelen met kunst of verhalen over de plek, een ontwerp dat ruimte biedt om te zitten of water te tappen, een vergroend huisje, of een constructie die aansluit bij de historische uitstraling van de omgeving. We laten ons daarbij graag verrassen door ideeën die recht doen aan de plek en haar geschiedenis, zegt Hasse de Boer.

Ontwerpen met de stad

Onder het motto "Samen stad maken" organiseert de gemeente samen met AORTA, HKU, Stedin, Nimeto en andere partners een ontwerpwedstrijd. Bewoners, studenten, ontwerpers en kunstenaars worden uitgedaagd om creatieve voorstellen te doen voor de buitenschil van het huisje. Uit alle inzendingen worden drie ontwerpen geselecteerd die verder uitgewerkt worden. Deze concepten worden, als dat mogelijk is, als mock-up geplaatst op toekomstige locaties, zodat bewoners kunnen ervaren hoe het ontwerp zich verhoudt tot de plek. Vervolgens kunnen zij stemmen op hun voorkeur, waarna per locatie een definitieve buitenschil wordt gekozen.

We zoeken bewust naar manieren om bewoners niet alleen te informeren, maar ook te betrekken bij het ontwerp en de realisatie, zegt Hasse de Boer. De historische vereniging Oud-Utrecht levert inhoudelijke kennis over de stadsgeschiedenis, terwijl ruimtelijke kwaliteitsorganisaties als Het Oversticht en de Commissie Omgevingskwaliteit Utrecht meedenken en waken over de inpassing in het stadsbeeld. De combinatie van vakmanschap, participatie en technische haalbaarheid is leidend. Belangrijk is ook dat het eindresultaat schaalbaar en betaalbaar blijft, zodat deze aanpak hopelijk ook in andere steden kan worden toegepast.

Van werven tot gildeverhalen

Erfgoed speelt in dit project niet alleen een beschermende rol, maar wordt actief ingezet als inspiratiebron. Zo kunnen elektriciteitshuisjes verhalen vertellen over de geschiedenis van de plek, door middel van beeldmateriaal, tekstpanelen of zelfs de vorm van de schil. Denk aan een huisje dat verwijst naar de contouren van een verdwenen stadspoort, of dat het verhaal vertelt van het gilde dat vroeger op die locatie actief was.

Sommige huisjes worden inpandig geplaatst, bijvoorbeeld in bestaande werfkelders langs de Oudegracht. Hier zijn al meerdere transformatorruimtes geïntegreerd, die bij renovatie worden opgewaardeerd. Deze aanpak biedt niet alleen ruimtelijk voordeel, maar draagt ook bij aan het behoud en hergebruik van erfgoed. In andere gevallen wordt het huisje onderdeel van een vergroend element in de openbare ruimte met gevelgroen, bankjes of watertappunten.

Draagvlak, betaalbaarheid en voorbeeldwerking

Een belangrijk aspect van het project is het betrekken van bewoners bij de plannen. De energietransitie raakt aan ieders leefomgeving. Door mensen actief te betrekken bij het ontwerp en de inpassing van de huisjes, wordt hun betrokkenheid vergroot en weerstand verminderd. Tegelijkertijd moet het project ook betaalbaar blijven. Door gebruik te maken van industriële productieprocessen en standaardisatie van de schilvarianten, kunnen kosten worden beheerst.

De Utrechtse aanpak geldt als voorbeeld voor andere gemeenten met vergelijkbare opgaven. Zo is het plan om te zijner tijd excursies te organiseren langs gerealiseerde huisjes. Daarnaast wordt gewerkt aan een inpassingsgids en andere kennisproducten, waarmee het project op landelijk niveau navolging kan krijgen. We willen met dit project niet alleen Utrecht helpen, maar ook andere steden inspireren, zegt Hasse de Boer. Wat hier werkt, kan elders ook functioneren, als we het maar slim aanpakken.

Een erfgoedwaardige energietransitie

De energietransitie vraagt om snelheid, maar ook om zorgvuldigheid. Juist in de historische binnenstad van Utrecht wordt zichtbaar hoe belangrijk die balans is. Dit project laat zien dat duurzaamheid en erfgoed elkaar niet uitsluiten, maar juist ook kunnen versterken. Met hun erfgoedwaardige uitstraling versterken ze de ruimtelijke kwaliteit van de Binnenstad waar geschiedenis en toekomst soms letterlijk samenkomen.

Mirjam Roling is communicatieadviseur bij de gemeente Utrecht

Leerpunten en opbrengsten

In deze opstartfase merken we dat het onderwerp écht leeft, juist omdat het zo concreet en urgent is. Bij alle partners komt nu al veel energie vrij: er ontstaan nieuwe verbindingen, mensen vinden elkaar makkelijk en er worden volop ideeën aangedragen om van dit project een succes te maken. De gezamenlijke motivatie is duidelijk zichtbaar en vormt een sterke basis voor de volgende stappen.

Meer weten

Contact
- Hasse de Boer: hasse.de.boer@gmail.com
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud