Erfgoed Deal - project Forteiland Pampus

Introductie

Pampus is een fort binnen de Stelling van Amsterdam en gebouwd als een kunstmatig en zelfvoorzienend eiland. Dit vormde de inspiratiebron bij het verduurzamen van het hele eiland. Een uniek energiesysteem levert jaarrond weer eigen energie uit zon, wind en biovergisting. Pampus maakt net als vroeger eigen water. De oude bergloods werd herbouwd als energiepositieve ontvangstgebouw, later nog gevolgd door een nieuw circulair entreegebouw. Zo geeft Pampus het verleden een duurzame toekomst en wordt de geschiedenis van Pampus letterlijk levend gehouden.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: De eeuwige zelfvoorziening van Pampus

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Forteiland Pampus in het IJmeer wordt de komende jaren heringericht. Waar soldaten in hun geïsoleerde bastion de verdediging van Amsterdam op zich namen, zijn straks jaarlijks 100.000 bezoekers welkom in een duurzaam opgeknapt icoon.

Forteiland Pampus werd eind negentiende eeuw aangelegd als een kunstmatig eiland met een militair bouwwerk voor de bescherming van Amsterdam. Het forteiland was veertig jaar lang in gebruik bij Defensie, totdat in 1933 de Afsluitdijk en het vliegtuig een einde maakten aan de dreiging over het water van wat toen het IJsselmeer geworden was. Het eiland werd verlaten en in de Tweede Wereldoorlog geplunderd door de Duitsers en daarna door de lokale bevolking die er bouwmaterialen en brandhout weghaalde. Wat restte in de decennia daarna was een plek van vrijheid en vrolijke anarchie.

Inmiddels is Pampus het boegbeeld van de Stelling van Amsterdam dat sinds 1996 Unesco-werelderfgoed is. Om die rol te kunnen blijven vervullen, wordt het eiland de komende jaren min of meer opnieuw ingericht.

Zelfvoorzienend eiland

Pampus moest autonoom kunnen functioneren, net als de rest van de stelling die in tijden van oorlog immers lange tijd onder water kon staan. Nog altijd functioneert het eiland zonder aansluitingen naar de vaste wal en moet het in zijn eigen drinkwater en energie voorzien. Dat historisch zelfvoorzienende karakter staat centraal in de herinrichting waar Pampus de komende jaren aan werkt.

Die voorzieningen worden vernieuwd om te blijven voldoen aan de wet- en regelgeving en om de toenemende stroom bezoekers aan te kunnen. Dieselaggregaten lopen op hun laatste benen, sanitair is verouderd en de keuken is te klein. Deze noodzakelijke vernieuwing biedt de gelegenheid om het historische profiel als zelfvoorzienend eiland samen met de maatschappelijke noodzaak tot verduurzaming in de hoofdrol te zetten. De vernieuwing vindt plaats onder het motto ‘duurzaam vooruit met historie’ – bijdragen aan een duurzame toekomst én zorgen dat behoud en openstelling van het erfgoed structureel zijn geregeld.

Kompas met vier E’s

Voor het vernieuwingsprogramma is een zogenaamd ‘kompas’ opgesteld als kader bij de keuzes die worden gemaakt. De windrichtingen van het kompas bestaan uit vier E’s. Bovenaan staat de E van ‘erfgoed’, omdat het fysieke erfgoed en de verhalen daarachter centraal staan. Daaronder de E van ‘energie- en grondstoffentransitie’, waar het project voorloper in wil zijn. De E van ‘exploitatie’ moet borgen dat het eiland de komende decennia economisch gezond kan worden opengesteld. De E van ‘educatie’ ten slotte, staat voor de ambitie om het verhaal achter het duurzaam zelfvoorzienende erfgoed aan het grote publiek te blijven vertellen.

Als op een evenwichtige manier aan alle vier de E’s is voldaan, is de verduurzaming ook echt erfgoedinclusief gemaakt. Een ingewikkelde, maar tegelijk ook uitdagende balanceeract.

Eigen drinkwater

De herinrichting bestaat uit een paar deelprojecten. Zo komt er een nieuw entreegebouw, ontworpen door Paul de Ruiter Architects. Zij kozen ervoor om het nieuwe gebouw ondergronds in te passen in het eiland, net als het fort. En zo is het gebouw ook goed beschermd tegen de elementen. Boven het maaiveld komt weer ruimte voor de oorspronkelijke historische contouren en voor zicht op het fort.

Een ander deelproject is het terugbouwen van de bergloods die ooit op het eiland stond. Waar het entreegebouw als nieuw, goed geïsoleerd en verzonken object een extra toevoeging vormt, moet de bergloods juist het historische profiel benadrukken. Het gebouw komt op de oorspronkelijke fundamenten en wordt weer van hout opgetrokken. De eenvoudige niet-geïsoleerde constructie met minimale installaties en zonnepanelen op het dak is een energiepositief gebouw waar in de zomer groepen kunnen worden ontvangen. Ook zal het eiland weer in zijn eigen drinkwater voorzien. Werd vroeger regenwater als bron gebruikt, in de toekomst wordt water geput uit het IJmeer. Met innovatieve filtering wordt dat tot drinkwaterkwaliteit gebracht.

Om in eten te kunnen voorzien, komt in het voormalig schootsveld ruimte voor moestuinen, waar de keuken uit kan putten voor de bezoekers. Van het afval dat daarvan overblijft wordt in een biovergister biogas gemaakt. Zo helpen circulaire principes om het eiland als zelfvoorzienend systeem te behouden en beleefbaar te maken.

100.000 bezoekers per jaar

De aggregaten op Pampus gaan uit en de meeste energie wordt in de toekomst fossielvrij opgewekt met zon en wind. Deze nieuwe energiehuishouding is misschien wel de grootste uitdaging van het hele programma. Want hoe zorg je dat er altijd voldoende energie is om straks 100.000 bezoekers per jaar te kunnen ontvangen? En hoe pas je al die energieopwekking in op het eiland? De zoektocht naar antwoorden daarop begint in het verleden.

Toen het eiland werd ontworpen in opdracht van het ministerie van Oorlog werd al nagedacht over windenergie. Een grote windrotor was gepland om bij slecht weer de gracht om het fort droog te malen. De plek is bekend uit de tekeningen. Of die installatie toen is gerealiseerd is onbekend, maar historisch gezien past windenergie dus in het ontwerp van dit kunstmatige eiland. Zo ook wordt een deel van de zonnepanelen ingepast op de plek waar ooit de steenkolen werden opgeslagen. Zo spreekt op Pampus steeds de geschiedenis mee in de oplossingen voor de toekomst.

De geschiedenis is niet alleen de inspiratiebron voor de fysieke inrichting, maar ook voor de manier waarop het eiland straks met schaarste om zal gaan. Want net zoals de voorraden van de fortwachter en de soldaten eindig waren, zo zal straks de beschikbare energie op Pampus ook niet onbeperkt zijn. Het sparen van energie voor de schaarse momenten, en accepteren dat je op enig moment genoegen moet nemen met minder, zal de bezoeker tot nadenken stemmen over de energie van de toekomst.

Dit projectartikel is geschreven door Tom van Nouhuys, voormalig directeur van Forteiland Pampus.

Leerpunten en opbrengsten

Bouw een ecosysteem met publieke en private partijen en formuleer een gemeenschappelijke ambitie met oog voor de individuele belangen en bijdragen.
Differentieer in bijdragen in de vorm van kennis, kunde en kapitaal.
Wees ondernemend en denk in nieuwe verdienmodellen.
Wees geduldig en houd altijd vast aan de ambitie als het hoger doel.
Communiceer en vier tijdig de eerste successen voor het vergroten van draagvlak en daadkracht.

Welke lessen wil het project delen?

In de zomer van 2025 is directeur Carmen Cabo geinterviewd voor de website van de Erfgoed Deal hierover: De belangrijkste les is: neem de tijd en stem goed af met al je partners vóór je begint. We hadden op een gegeven moment te maken met deadlines vanwege Europese subsidies. Daardoor moesten we snel bouwen en keuzes maken, terwijl de prijzen door corona en de oorlog in Oekraïne omhoogschoten. Laat je niet alleen leiden door financiële druk. Zorg dat je flexibel blijft en dat je de voortgang blijft delen met alle betrokkenen. Zij hebben je immers hun vertrouwen gegeven en vaak ook geïnvesteerd.

Meer weten

Contact
- Martin Verweij: martin@Pampus.nl
Bekijk de website van het project
Bekijk de video 'Zien verduurzamen doet verduurzamen'
Bekijk de video 'NL gaat voor groen'
Beluister de podcast over het project: zoek in je favoriete podcast-app naar 'Verborgen in het volle zicht'
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud