Erfgoed Deal - project Greppelland Fryslân

Introductie

Greppelland is waardevol erfgoed binnen het agrarisch cultuurlandschap maar is een blinde vlek waardoor het in rap tempo verdwijnt. Er is nu een nieuw perspectief omdat het goed is voor flora en fauna (waaronder weidevogels), klimaatadaptatie en CO-2 reductie. Ruim 206 hectare greppelland wordt hiervoor i.s.m. boeren hersteld of behouden in de gebiedsontwikkelingen Aldeboarn-De Deelen en Baarderadiel.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Greppelland van boven. Foto: Simon de Winter/Natuurmonumenten.

Projectartikel: Herwaardering voor eeuwenoud boerenweideland

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

De schaalvergroting in de landbouw gaat gepaard met het draineren en egaliseren van de karakteristieke greppellanden met hun bollingen, microreliëf en oude bloemrijke graslandbodems. Wat rest is landschapspijn: groene woestijnen, vergrote en vlakgestreken, monotone weilanden met eiwitrijk Engels raaigras. Dit project in Fryslân probeert die trend te keren met maatwerk.

De diepe ontwatering van de graslanden begint zich steeds meer te wreken. Vooral in het veenweidegebied is de CO₂-uitstoot fors en met zijn brede geëgaliseerde percelen, is het land onvoldoende in staat de door klimaatverandering vaker voorkomende zeer natte en droge perioden op te vangen.

Tijd om deze trend te keren, vindt de provincie Fryslân. En het is niet verrassend dat het cultuurhistorisch karakteristieke greppelland een hoofdrol kan spelen bij het aanpakken van dringende opgaven als het versterken van biodiversiteit, het reduceren van bodemdaling en CO₂-uitstoot, en de aanpassing van ons landschap aan het veranderende klimaat. Zo laat onderzoek van ecologisch onderzoeksbureau Altenburg & Wymenga en de Rijksuniversiteit Groningen (RUG) zien dat oud greppelland hogere waarden voor flora en fauna heeft dan regulier grasland: meer bodemleven, kruidenrijke en bloemrijke vegetaties, insecten en weidevogels.

Verder is de CO₂-vastlegging van oude onberoerde greppel- en graslandbodems hoger dan die van regulier grasland (ca. 2 ton CO₂ per hectare per jaar). In het veenweidegebied dragen greppels bij aan een hogere grondwaterstand en kan greppelinfiltratie zorgen voor een extra verhoging. Hierdoor vermindert de veenoxidatie en daarmee de bodemdaling en CO₂-uitstoot (ca. 18 ton CO₂ per hectare per jaar). Bovendien verbeteren greppels de aan-, afvoer en opvang van water.

Dat is gunstig met het oog op weersextremen door klimaatverandering. En doordat oud greppelland extensiever agrarisch gebruik vraagt, draagt het indirect bij aan vermindering van de stikstofuitstoot.

Vogelvrij

Onbekend maakt onbemind, zo zou je het onderzoek kunnen samenvatten van Frebus van Slochteren over het snel teruglopende areaal aan cultuurhistorisch waardevol greppelland. Als student landschapsgeschiedenis aan de RUG deed hij onderzoek naar greppelland bij de provincie Fryslân – later studeerde hij erop af. Van Slochteren constateerde dat de waarde van greppelland meestal niet wordt onderkend – het is een collectieve blinde vlek. Meer opvallende landschapselementen zoals bossen en dijken doen de harten sneller kloppen – maar waarom zou je weiland beschermen als er zoveel weiland is? Dat deze weilanden, de greppellanden, cultuurhistorische structuren en oude kruidenrijke graslanden herbergen, is weinigen bekend.

Onbemind zijn ze vogelvrij. De provincie Fryslân besteedt al enige tijd aandacht aan de erfgoedwaarde van greppelland. Daarnaast wordt deze waarde onderkend binnen twee Friese gebiedsontwikkelingsprocessen van onderop. Deze twee bewegingen hebben elkaar gevonden in dit project: Greppelland, van blinde vlek naar nieuwe toekomst. Het project past in de context van de ‘derde, grote verbouwing van Nederland’, in de woorden van premier Mark Rutte. Kijkend naar de opgaven uit het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG, met een grote rol voor de provincies), de ruimtelijke ordeningsbrief van de rijksoverheid, het Deltaprogramma Herstel Biodiversiteit en het Aanvalsplan Landschapselementen, lijken er volop mogelijkheden om greppelland in te zetten bij de transitie van het landelijk gebied.

Meerdere doelen

Herstel of behoud van greppelland gaat onvermijdelijk gepaard met verlies aan inkomen en vermogen voor de boer en de noodzaak van onrendabele investeringen. In twee gebiedsprocessen worden daarvoor oplossingen gezocht: een in kleiweidegebied Baarderadiel en een in veenweidegebied Aldeboarn-De Deelen. In deze gebieden worden ‘dubbeldoelgronden’ ontwikkeld en gerealiseerd. Dat zijn gronden die naast een puur agrarisch productiedoel ook één of meerdere van de volgende doelen dienen: het versterken van biodiversiteit en een natuurinclusieve landbouw; het verminderen van CO₂-uitstoot en bodemdaling; klimaatadaptatie en waterberging; en erfgoed.

Het realiseren van dubbeldoelgronden gebeurt op twee manieren: Herstel en aanleg van greppelland 181 hectare greppelland worden hersteld en/of aangelegd in vlak monotoon grasland, waarvan 108 hectare in Aldeboarn-De Deelen en 73 hectare in Baarderadiel. Met medewerking van de eigenaar worden de maatregelen onder verantwoordelijkheid van de gebiedsontwikkeling uitgevoerd.

Voor de benodigde inrichtingskosten worden de gelden van de Erfgoed Deal ingezet. De maatvoering van het oorspronkelijke greppelland sluit niet altijd aan op de moderne agrarische bedrijfsvoering. En dus vraagt hedendaags greppelland om nieuwe ontwerpprincipes, gebaseerd op de kennis van landschap en cultuurhistorie. Herstel en aanleg moeten daarnaast technisch en hydrologisch passen en landbouwkundig bruikbaar zijn. In het ontwerp moeten deze twee werelden bij elkaar komen. Aandachtspunt in het ontwerp is dat tussen de greppels de kenmerkende bolling terugkomt. Deze bolling is per landschapstype verschillend. Door het herstel en de aanleg van nieuw greppelland, geïnspireerd door erfgoed en landschapshistorie, zal iets worden teruggewonnen van wat er in ruilverkavelingen verloren is gegaan.

Behoud door herwaardering en kwalitatieve verplichting

Het project zet ook in op behoud van bestaand waardevol greppelland door een methodiek te ontwikkelen die uitgaat van een financiële herwaardering van de grond en juridische bescherming van greppelland via een zogenaamde ‘kwalitatieve verplichting’. Het verlies aan inkomen en vermogen door vermindering van de productiecapaciteit wordt gecompenseerd door een eenmalig geldbedrag. In ruil daarvoor is de boer verplicht tot het behoud van de greppels en een bepaald type beheer – denk aan weidevogelbeheer of het opvangen en vasthouden van water. De kwalitatieve verplichting wordt notarieel vastgelegd in het kadaster.

Vanuit het oogpunt van productie is er sprake van ‘afwaardering’; vanuit het oogpunt van erfgoed, biodiversiteit en klimaat van ‘opwaardering’. Wij kiezen voor de term ‘herwaardering’. In het project wordt erfgoed gecombineerd met peilverhoging en het weidevogelproject LIFE IP GrassBirdHabitats, een mede door de EU-gefinancierd programma.

Uiteenlopende doelgroepen

Nu het project is gehonoreerd worden criteria bepaald en kansrijke percelen geselecteerd en geïnventariseerd welke boeren willen meewerken. Vervolgens worden de mate van afwaardering en de kwalitatieve verplichting bepaald voordat overeenkomsten worden afgesloten voor behoud of aanleg en herstel. Daarna vindt, als onderdeel van de gebiedsontwikkelingen, de uitvoering plaats – naar verwachting van 2023 tot en met 2025. Met de leeromgeving wordt volgend jaar gestart. Eerste activiteit is een podcast die op initiatief van het projectbureau wordt gemaakt.

Het doel van de leeromgeving is om uiteenlopende doelgroepen – overheden, agrariërs, wetenschappers, natuur- en landschapsorganisaties, maar ook het brede publiek – bewust te maken van de meerwaarde van greppelland bij de realisering van de huidige transitieopgaven. Ontwerp en uitvoering van verschillende projecten in de twee gebiedsinrichtingen dienen als praktijkvoorbeeld. Zo kunnen ook weidegebieden elders in Nederland leren van deze Friese aanpak en methodiek. In de hoop dat cultuurhistorisch waardevol greppelland straks geen ‘blinde vlek’ meer is – maar juist in de uitvoering van het Nationaal Programma Landelijk Gebied (NPLG) een nieuwe toekomst krijgt.

Dit projectartikel is geschreven door Lenneke Büller, projectleider Aldeboarn-De Deelen namens het gebied, en Kees van Stralen, adviseur erfgoed en cultuurlandschap Provincie Fryslân.

Leerpunten en opbrengsten

Bewustwording van de cultuurhistorische waarden van greppelland
Kennis van de meerwaarde en kansen van greppelland voor actuele opgaven
Methodiek om behoud en herstel ook financieel in de agrarische bedrijfsvoering mogelijk te maken
Samenwerking met overheden en agrarische collectieven binnen gebiedsontwikkelingen
206 Hectare Greppelland behouden of hersteld

Meer weten

Contact
- Kees van Stralen: k.vanstralen@fryslan.frl
Bekijk het Nieuwsitem met filmpje van Omrop Fryslân
Bekijk de website van het project met projectplan
Bekijk het filmpje over de meerwaarde van greppelland
Bekijk het webinar Erfgoedinclusieve landbouwtransitie
Beluister de podcast over het project: Zoek in je favoriete podcast-app naar ‘Verborgen in het volle zicht’.
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud