Erfgoed Deal - project Hoornwerk Grebbedijk

Introductie

Bij de aanvraag in 2020 was het oorspronkelijk de bedoeling om het Hoornwerk op te hogen naar de historische situatie in 1756 waarmee het onderdeel van de dijkversterking zou worden. Door voortschrijdend inzicht bleek in het voorjaar van 2024 dat de dijk niet hoeft te worden opgehoogd, waardoor het project uit het Hoogwater- beschermingsprogramma (HWBP) is gehaald en de financieringsbehoefte voor het plan is komen te vervallen. Provincie Utrecht bespreekt alternatieve scenario’s met het Waterschap en het Utrechts Landschap. Het alternatieve plan wordt nu uitgewerkt.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Het hoornwerk aan de Grebbedijk, onderdeel van de Grebbelinie. Foto: geopark-heuvelrug.nl

Projectartikel: ‘Te wapen!’ tegen hoogwater in de rivier

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

De Grebbedijk tussen Rhenen en Wageningen wordt versterkt om te voldoen aan de nieuwste waterveiligheidsnorm. Bij deze omvangrijke gebiedsopgave speelt een historisch Hoornwerk aan de voet van de Grebbeberg een belangrijke rol. De aarden grondwerken worden opgehoogd naar het niveau van 1785 waardoor de rivierdijk daar niet verbreed en verhoogd hoeft te worden. Een fraai voorbeeld van ‘building with culture’.

De Grebbedijk is oorspronkelijk onderdeel van de Grebbelinie en het in de achttiende eeuw aangelegde Hoornwerk was daarin een belangrijke schakel. Het Hoornwerk, aan de ingang van de Grebbe (het tegenwoordige Valleikanaal), fungeerde als verdedigingswerk voor de Grebbesluis. Door de Grebbedijk af te sluiten tegen vijandelijke troepen bleef de sluis uit handen van de vijand. Tijdens de meidagen van 1940 speelden de sluis en de berg een rol in de strijd die hier gevoerd is. Zo werden er kazematten en loopgraven in en rondom het Hoornwerk aangelegd.

Het plan op hoofdlijnen voor de gebiedsontwikkeling Grebbedijk voorziet in het ophogen van het buitendijkse deel van het Hoornwerk met twee meter. Daarmee wordt het Hoornwerk onderdeel van de waterveiligheidsoplossing. Daarnaast zal het erfgoed met al zijn tijdlagen weer goed herkenbaar zijn in het landschap, want het binnendijkse gedeelte, dat geen waterkerende functie heeft, wordt ook gereconstrueerd. Zo worden het Hoornwerk en het eeuwenoude verhaal van de Grebbelinie weer zichtbaar en beleefbaar.

Veilige en mooiere Grebbedijk

De gebiedsontwikkeling is vier jaar geleden gestart en maakt onderdeel uit van een grote en integrale gebiedsopgave: versteviging van de Grebbedijk in het kader van het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP). De dijkversterking gaat vergezeld van maatregelen op het gebied van natuurontwikkeling, recreatie, ruimtelijke kwaliteit, verkeersveiligheid, cultuurhistorie en duurzaamheid.

Het project staat onder leiding van het Integraal Projectmanagementteam met vijf leden van waterschap Vallei en Veluwe. Zij werken samen met acht partners aan een veilige Grebbedijk en vernieuwde omgeving: de provincies Gelderland en Utrecht, de gemeentes Wageningen en Rhenen, Waterschap Vallei en Veluwe, Staatsbosbeheer, Utrechts Landschap en Rijkswaterstaat. Het project heeft een intensief participatie- traject doorlopen met omwonenden, belangengroepen, procespartners en bedrijven. Uit zes plannen is in dit traject tot een voorkeursalternatief gekomen.

Ruimtelijke kwaliteit centraal

Net als andere dijkversterkingen verloopt dit project in drie fases: verkenning, planuitwerking en realisatie. De verkenningsfase is afgerond met een voorkeursalternatief waarmee alle betrokken bestuurlijke partijen akkoord zijn gegaan. In de planvormingsfase wordt toegewerkt naar een gedetailleerd plan, vergunningen en de selectie van een aannemer. In het ontwerpproces is oog voor zowel de techniek als voor ruimtelijke kwaliteit en de omgeving.

Het zoeken naar een oplossing voor de waterveiligheid waarbij tegelijk het Hoornwerk in ere kon worden gehouden, is een voorbeeld van de nieuwe manier van denken over waterbeheer, die uitgaat van een integrale, duurzame benadering van het watersysteem. In de ‘blauwe omgevingsvisie’ van Waterschap Vallei en Veluwe wordt betoogd dat een betere samenwerking tussen allerlei overheden en partijen noodzakelijk is om dit ‘nieuwe waterdenken’ tot een succes te maken. Zo was in het project kennisopbouw en -uitwisseling en dialoog met lokale doelgroepen en organisaties een belangrijke doelstelling. De lessen die het projectteam hieruit heeft getrokken zijn: stel ruimtelijke kwaliteit centraal, benut kansen vanuit de omgeving en kijk samen met meerdere overheden naar de opgaven. Specifiek voor het Hoornwerk worden ontwerpateliers gehouden om de opgave voor cultuurhistorie, waterveiligheid, beleving en beheer op elkaar af te stemmen.

Kansen voor voorbeeldwerking

Het project kan als voorbeeld dienen voor veel dijkversterkingsprojecten die op stapel staan. Op tal van plekken in Nederland komen erfgoed en waterbeschermingsopgaven samen, met name in gebieden waar de structuren van oude militaire waterlinies nog in het landschap aanwezig zijn en waar dijkverzwaringsopgaven worden uitgevoerd – denk aan de Oude en Nieuwe Hollandse Waterlinie, Stelling van Amsterdam, Grebbelinie, Zuiderwaterlinie, Friese Waterlinie.

Door in de verkenningsfase van gebiedsontwikkelingen cultuurhistorie op de agenda te zetten kunnen cultuur- historische elementen behouden blijven en benut worden. Dit project kan inspiratie en praktijkkennis bieden aan andere partijen die hiermee te maken hebben, zoals waterschappen en terreinbeherende organisaties. In de toekomst worden op het Hoornwerk verhalen verteld over geschiedenissen met nationale betekenis, van de middeleeuwen tot de Slag om de Grebbeberg uit de Tweede Wereldoorlog. En over de wijze waarop we in dit land door de eeuwen heen met water zijn omgegaan in het landsbelang – tot op de dag van vandaag.

Junior dijkdenkers

Een van de doelen van het project is om het waterbewustzijn en gevoel van waterveiligheid te verhogen bij inwoners in het gebied. Een van de doelgroepen zijn de basisschoolleerlingen in de regio. Zij gaan de komende maanden nadenken over de vraag hoe het Hoornwerk aantrekkelijk gemaakt kan worden voor verschillende doelgroepen. Hiervoor verdiepen ze zich in de wensen en gedachten van een natuurbeheerder, een erfgoedexpert, en een bewoner van het gebied. In kleine groepjes ontwikkelen ze vervolgens een plan en brengen dit in beeld met stopmotionfilmpjes. Voorafgaand aan hun ideeënvorming krijgen zij een excursie naar de Grebbedijk en lessen over de functie van de dijk en het verhaal van de overstroming in 1855. De nadruk ligt daarbij op het Hoornwerk. Het projectteam neemt de input van leerlingen mee in zijn project. Hiermee dragen deze junior dijkdenkers bij aan de Erfgoed Deal en leert de jeugd over het toepassen van geschiedenis in toekomstige projecten.

‘Building with culture’

Het Hoornwerk, een historisch verdedigingswerk en nu een vervallen rijksmonument, is straks een moderne verdediging tegen het water. In navolging van het benutten van de natuurlijke elementen in het landschap (‘building with nature’) is dit project een voorbeeld van bouwen met cultuurhistorie: ‘building with culture’. Alternatieve versterkingen zoals het aanbrengen van een stenen bekleding aan de buitenzijde van de dijk op deze plek zouden het monument en de natuur- waarden aantasten. Met herstel en ophoging van het Hoornwerk laat dit project zien dat cultuurhistorie oplossingen kan verschaffen voor waterveiligheidsopgaven.

Dit projectartikel is geschreven door Lucy Afman, omgevingsmanager gebiedsontwikkeling Grebbedijk bij Waterschap Vallei en Veluwe, en Vera van Hooff, communicatiemedewerker bij het Waterschap.

Leerpunten en opbrengsten

‘Building with culture’ als nieuwe dijkoplossing: betrek erfgoed al tijdens de planfase in de zoektocht naar technische oplossingen.
Landschapsarchitect inzetten bij project zorgt voor meerwaarde en kansen.
Dijkdenkers, samen met de ‘buren’ van de Grebbedijk nadenken over oplossingen.
Het Hoornwerk met de zichtbare tijdlagen weer herkenbaar in het landschap.
Reden van het aanpassen: verschil tussen voorlopige en definitieve rekenmodellen waarmee het water- schap werkt. Dit heeft ertoe geleid dat ophoging niet meer nodig is.

Meer weten

Contact
- Nicole Bakkum
- Rianne Pot
Bekijk de video Dilemma Hoornwerk
Bezoek de Grebbelinie
Beluister de podcast over het project: Zoek in je favoriete podcast-app naar ‘Verborgen in het volle zicht’.
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud