Erfgoed Deal - project Land van Heren van Herlaar

Introductie

In het door de geschiedenis getekende landschap tussen ’s-Hertogenbosch, Vught, Esch en Sint-Michielsgestel staat het waterschap De Dommel voor de opgave ruim 25 kilometer dijk te versterken in een van de oudste waterlandschappen van Brabant. Van middeleeuwse dijken en watermolens tot de waterlinies uit de Tachtigjarige Oorlog en rivierverbetering uit de twintigste eeuw – elk tijdperk liet zijn sporen na. Samen met Brabants Landschap en de provincie Noord-Brabant werkt het waterschap aan het Erfgoed Dealproject ‘Het Land van Heren van Herlaar’, een voorbeeld stellend koploperproject waarin twee kilometer dijkverbetering, natuurontwikkeling en erfgoed hand in hand gaan. Hierin staat het principe ‘behoud door ontwikkeling’ centraal: het laat zien dat erfgoed niet in de weg staat van vernieuwing, maar juist richting geeft aan toekomstbestendige ontwikkeling.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Duurzaam droge voeten in historisch waterlandschap

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

In het door de geschiedenis getekende landschap tussen ’s-Hertogenbosch, Vught, Esch en Sint-Michielsgestel staat het waterschap De Dommel voor de opgave ruim 25 kilometer dijk te versterken in een van de oudste waterlandschappen van Brabant. Van middeleeuwse dijken en watermolens tot de waterlinies uit de Tachtigjarige Oorlog en rivierverbetering uit de twintigste eeuw – elk tijdperk liet zijn sporen na.

Waar het in de twintigste eeuw veilig leek achter de Maaswerken en regionale rivierverbeteringen, bleek de werkelijkheid anders. In de jaren negentig kende de Maas en Waal tot driemaal toe extreme winterafvoeren die gepaard gingen met zeer hoge waterstanden.

In de winter van 1994-’95 leidde het hoogwater op de Maas tot een overstroming van de Dommel, waarbij het Bossche Broek volliep, en zelfs de A2 onder water kwam te staan. Terugkijkend was deze reeks van piekafvoeren een vroege waarschu- wing voor de effecten van klimaatverandering op het gedrag van onze rivieren. We weten nu dat dit vaker zal voorkomen en dat het risico op overstromingen in de regio ’s-Hertogenbosch toeneemt.

Door dit overstromingsrisico keert het belang van een optimaal functionerend regionaal afvoer- en bergingssysteem terug. (Her-)introductie van een systeem van overstroombare leidijken met achterliggende keerdijken zou de waterveiligheid flink kunnen verbeteren. De keerdijken – op de overgangen van het beekdal naar de hogere gronden – vormen dan een gesloten stelsel van regionale keringen die het achter- land beschermen tegen het buitenwater. De al aanwezige direct aan de rivier gelegen dijken dienen dan om het water in tijden van extreme afvoeren in de richting van de spuisluizen aan de Maas te leiden. Deze zogenaamde leidijken krijgen dan een ondersteunende functie binnen het waterstaatkundig systeem van afvoeren en bergen.

Zichtbaar maken

Samen met Brabants Landschap en de provincie Noord-Brabant werkt het waterschap De Dommel aan het Erfgoed Dealproject Het Land van Heren van Herlaar, een project waarin dijkversterking, natuurontwik- keling en erfgoed hand in hand gaan. Eeuwenoude dijken worden hersteld en ingezet voor de waterveiligheid van het gebied. Doel: een waterveilig landschap dat zijn geschiedenis niet uitwist, maar juist zichtbaar maakt.

Het Erfgoed Dealproject betreft de revitalisatie van de in het landschap vaak nog aanwezige historische keringen en het opwaarderen ervan tot regionale waterkeringen (de dijken die het water uiteindelijk moeten keren). De revitalisatie betekent een dijkverbetering over een lengte van ruim 25 kilometer. Het Erfgoed Dealproject richt zich op het twee kilometer lange dijktracé tussen de histori- sche boerderij Oud-Herlaar, veerhuis ’t Vaantje en land- goed Haanwijk – drie rijksmonumenten die als parels in het landschap door de dijk met elkaar verbonden zijn. Door deze keerdijken weer hun historische functie als waterkering terug te geven, verdwijnen ze niet uit de ‘waterschapslegger’ (wettelijk handboek voor beheer en onderhoud van dijken). Hiermee voorkomt het waterschap de mogelijke teloorgang en versterkt het de beleefbaarheid van dit door het water gedomineerde landschap.

Behoud door ontwikkeling

Historische dijken en wallen vormen het geraamte van het gebied. Ze vertellen het verhaal van een landschap waarin water altijd de hoofdrol speelde. In het Ruimtelijk Kwaliteitskader Hoogwaterbescherming Vught e.o. is deze rijkdom in kaart gebracht. Het kader, opgesteld door Strootman Landschapsarchitecten, beschrijft hoe de dijken – met hun ecologische, cultuurhistorische en landschappelijke waarden – de basis vormen voor de nieuwe ontwerpen. Hierin staat het principe behoud door ontwikkeling centraal: niet het vastleggen van erfgoed als museaal object, maar het functioneel inzetten van de historische structuren bij hedendaagse opgaven. Ook archeologie speelt een belangrijke rol. Onder de zandruggen en langs oude rivierarmen liggen goed bewaarde resten van bewoning, watermolens en militai- re werken. Archeologisch onderzoek vindt plaats op vier zogenoemde hotspots – Oud-Herlaar, 't Vaantje, Haanwijk en de Halderse molens.

Drie sporen, vijf projecten

De uitvoering verloopt via drie sporen. Ten eerste klimaatadaptatie en waterveiligheid. Dit spoor gaat over de planuitwerking (2026) en aanleg van de verbetering van het dijktracé Oud-Herlaar–'t Vaantje– Haanwijk (project 1). Realisatie volgt op het project- besluit, naar verwachting in 2027. De versterkte Vaantjesdijk en het dijktracé Oud-Herlaar vormen dan het decor van de landart van de buitenlocatie van het Noordbrabants Museum op Oud-Herlaar (zie spoor 3). Deze opgave is het hart van het project. Het waterschap staat hiervoor als eerste aan de lat.

Het tweede spoor betreft de integratie van natuur, water en erfgoed. Het gaat over de inrichting en ontsluiting van het uiterwaardengebied tussen Haanwijk en kasteel Nieuw-Herlaar (project 2) en de herinrichting van de historische moestuin Haanwijk met liniedijk en schans (project 3). Het ontwerp voor dijkverbetering (2026) zal gericht zijn op het zichtbaar maken van de landschappelijke resten uit vroegere perioden. Resultaten uit het archeologisch en historisch onderzoek liggen hieraan ten grondslag. De uitvoering vindt plaats in 2027-’28. Eigenaar Brabants Landschap is trekker van dit spoor.

Ecologische corridors

Het laatste spoor heeft betrekking op recreatie, educatie en cultuur. De rijksmonumentale boerderij Oud-Herlaar staat op de fundamenten van het middeleeuwse kasteel met dezelfde naam, ooit de residentie van de machtige Heren van Herlaar. In samenwerking met het Noordbra- bants Museum wordt Oud-Herlaar herbestemd tot bui- tenmuseum. Door restauratie van de slotgracht, inclusief het herstel van de aansluitingen ervan op de rivier, én het weer zichtbaar maken van de kasteelopgang, wordt de historie rond het vroegere kasteel beleefbaar (project 4). De vernieuwde dijken, de uiterwaarden en het broekgebied vormen het decor voor de landart. Om dit te bereiken is een gedegen analyse nodig van de recreatieve behoeften van de inwoners van ’s-Hertogenbosch, Vught en Sint-Michielsgestel. Brabants Landschap doet dit in samenwerking met de gemeenten, het Van Gogh Nationaal Park en Visit Brabant (project 5). Intussen zijn de plannen voor realisatie van een voetveer over De Dommel al heel concreet, waarmee de historische verbinding tussen Vught, kasteel Maurick en Oud-Herlaar wordt hersteld.

De versterkte dijken worden niet alleen ontworpen voor waterveiligheid, maar ook als ecologische corridors. Ze verbinden de natuurgebieden het Bossche Broek en de uiterwaarden van de Dommel. Door variatie in beplanting, flauwere taluds en bloemrijke graslanden ontstaan habitats voor bijen, vlinders en vogels. Brabants Landschap past deze inzichten breder toe voor andere beekdalen in Brabant.

Samen leren

Het project is nadrukkelijk bedoeld als leertraject. In veldateliers en kennisbijeenkomsten werken overheden, onderzoekers, ontwerpers en bewoners samen. Lokale partners zoals de Heemkundevereniging De Heerlijkheid Herlaar, IVN, Stichting Zuiderwaterlinie en Kringvrienden ’s-Hertogenbosch dragen bij aan kennisontwikkeling. Via symposia, excursies, storymaps en digitale publieks- archieven worden verhalen gedeeld.

Het Land van de Heren van Herlaar is meer dan een regionaal dijkproject. Het laat zien dat erfgoed niet in de weg staat van vernieuwing, maar juist richting geeft aan toekomstbestendige ontwikkeling. De opschaalbaarheid van dit project is langs de Dommel zelf te vinden, waar in totaal 25 kilometer dijk moet worden aangepakt, en in potentie langs de duizenden kilometers regionale waterkeringen die Nederland telt. De initiatiefnemers willen hun aanpak delen via landelijke kennisdagen, publicaties en tentoonstellingen.

Als in 2029 de resultaten worden gepresenteerd tijdens het Frederik Hendrikjaar, zal zichtbaar zijn hoe een eeuwenoud landschap zich opnieuw heeft uitgevonden.

Dit projectartikel is geschreven door Xandor Eblé, projectmanager bij waterschap De Dommel.

Leerpunten en opbrengsten

Het project is nadrukkelijk bedoeld als leertraject. In veldateliers en kennis- bijeenkomsten werken overheden, onderzoekers, ontwerpers en bewoners samen. Lokale partners zoals de Heemkundevereniging De Heerlijkheid Herlaar, IVN, Stichting Zuiderwaterlinie en Kringvrienden ’s-Hertogenbosch dragen bij aan kennisontwikkeling. Als in 2029 de resultaten worden gepresenteerd tijdens het Frederik Hendrikjaar, zal zichtbaar zijn hoe een eeuwenoud landschap zich opnieuw heeft uitgevonden.

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud