Erfgoed Deal - project Landschapszone Almere Stichtsekant

Introductie

Stichtsekant in Almere ontwikkelt zich tot een duurzaam bedrijventerrein, ingebed in een groenblauwe landschapszone. De ontdekking van 23 steentijd-vindplaatsen leidde tot een ontwerp waarin natuur, water en archeologie centraal staan. De zone verbindt omliggende natuurgebieden en biedt ruimte voor ecologie, waterberging en recreatieve routes.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel Landschapszone Almere Stichtsekant

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Onder het toekomstige bedrijventerrein van Stichtsekant kwam een onverwachte wereld aan het licht: 23 steentijdvindplaatsen, waaronder een visweer van meer dan zeshonderd meter lang. De uitdaging was om deze kwetsbare resten te beschermen én tegelijk ruimte te bieden aan ondernemerschap. Door het erfgoed te verankeren in het landschapsontwerp, vormt het nu een bouwsteen voor klimaatbestendigheid en ruimtelijke kwaliteit.

Een begraven steentijdlandschap

Tijdens de voorbereidingsfase van het bedrijventerrein ontdekten archeologen een uitzonderlijk goed bewaard steentijdlandschap in de ondergrond. In totaal werden 23 vindplaatsen gedocumenteerd, variërend van tijdelijke kampementen van jagers-verzamelaars tot nederzettingssporen van de eerste boeren.

Een bijzonder element vormt een meer dan zeshonderd meter lange visweer, gedateerd tussen circa 2500 en 2000 v.Chr. Het betreft een zeldzaam goed bewaard voorbeeld van prehistorische visserijtechniek, uniek in Europa, en van grote betekenis voor de reconstructie van het gebruik van het rivieren- en kustgebied in Flevoland in de steentijd.

De visweer is een bijzonder voorbeeld van ingenieuze samenwerking. De prehistorische bewoners kapten duizenden dunne bomen, vooral berk, els en wilg, met stenen bijlen en sloegen ze vanuit kano’s in de modderige waterbodem. De constructie had een V-vorm, waarbij vissen bij laag water naar de punt van de V werden gedreven. Daar bevond zich een vangkamer met een opening waarachter een fuik was geplaatst. Uit de vondsten van meer dan zeshonderd vissenbotjes blijkt dat onder andere karper, meerval, snoek, bot en paling werden gevangen, wat wijst op een divers menu en een diepgaande kennis van de seizoensgebonden vismigratie.

Natuur, water en geschiedenis in één ontwerp

De vraag die centraal stond na de bijzondere ontdekkingen op Stichtsekant, was eenvoudig en tegelijk complex: hoe combineer je een grootschalig bedrijventerrein met kwetsbaar erfgoed dat niet verplaatst kan worden, terwijl de stad ruimte wil bieden aan ondernemerschap en werkgelegenheid?

Dankzij de Erfgoed Deal kan deze schijnbare tegenstelling worden overbrugd. Niet door erfgoed apart te zetten, maar door het te verankeren in het ontwerp van de openbare ruimte. De landschapszone vervult daarin een dubbele rol: ze beschermt de vindplaatsen én draagt bij aan klimaatbestendigheid en een aantrekkelijke werkomgeving. Zo wordt erfgoed een van de pijlers van de toekomstbestendige inrichting van het bedrijventerrein.

Het ontwerp kiest nadrukkelijk voor natuur-gebaseerde oplossingen. Open velden en waterpartijen vangen regenwater op en zorgen voor verkoeling tijdens warme zomers. De zone haakt aan op het bestaande groenblauwe raamwerk van Almere, dat water en natuur de ruimte geeft. Zo vormt de landschapszone een verbindende lijn tussen Cirkelbos, Stichtse Putten en Gooimeer.

Het verleden krijgt een zichtbare plaats in dit landschap. De loop van de visweer wordt herkenbaar gemaakt en gereconstrueerd. Straatmeubilair en informatiepunten vertellen bezoekers het verhaal van de steentijd, terwijl een knooppuntenroute het gebied toegankelijk maakt voor wandelaars en fietsers. Zo ontstaat een zone die niet alleen functioneel is, maar ook uitnodigt tot beleving. De uitvoering van het project gebeurt gefaseerd, met ruimte voor monitoring tijdens de uitvoering.

Stichtsekant als leerplek

De aanleg van de landschapszone gaat hand in hand met onderzoek. Het onderzoek kent twee invalshoeken. De eerste richt zich op de vraag hoe waterbeheer en vegetatie de conservering van archeologie beïnvloeden. Voor het behoud van het erfgoed in situ is het namelijk van groot belang dat de grondwaterstand, ook in tijden van droogte, op niveau blijft. De inpassing van de vindplaatsen was een belangrijke aanleiding voor het toevoegen van groen en het bergen van water in het gebied. In hoeverre hebben deze elementen omgekeerd ook weer een positieve weerslag op de vindplaatsen? De landschapszone in Stichtsekant leent zich bij uitstek voor een onderzoek naar deze wisselwerking tussen klimaatadaptatiemaatregelen en conservering.

De tweede invalshoek kijkt naar de waarde die mensen zelf aan de zone toekennen. Hoe ervaren werknemers en bezoekers de combinatie van bedrijvigheid, natuur en geschiedenis? En hoe versterkt dit de identiteit van Almere? Het uiteindelijke doel van het onderzoek is om na te gaan hoe de betrokkenheid bij het erfgoed en natuur in de landschapszone kan worden vergroot. De opgehaalde input dient weer als basis voor optimalisaties in de inrichting van de landschapszone, en wordt daarnaast ook geëvalueerd in het bredere kader van integrale gebiedsontwikkeling.

De kennis die wordt opgedaan, wordt ook actief gedeeld. Er komt een online kaart waarop vindplaatsen en landschapselementen zichtbaar zijn. De resultaten van het project worden gebundeld in een handreiking die proces en ontwerpprincipes vertaalt naar praktische instrumenten. Ook “Steentijdwildernis”, de Almeerse toolbox met handvatten voor de inrichting en bescherming van steentijdvindplaatsen, krijgt een vervolg. Deze toolbox is ontwikkeld met stedenbouwkundigen en archeologen en bevat inspirerende voorbeelden en toepassingen voor bijvoorbeeld beplanting, gebruikselementen, en informatiedragers bij vindplaatsen. Tijdens de ontwikkeling van de landschapszone zal de toolbox worden opgeschaald voor landelijk gebruik zodat ook andere gemeenten de handvatten tot hun beschikking krijgen.

Tegelijkertijd worden bewoners, bedrijven en scholieren actief betrokken. Stad & Natuur en de AWN Flevoland organiseren educatieve activiteiten in het gebied. Wildcamera’s leggen het nieuwe ecosysteem vast en maken het zichtbaar voor iedereen. Scholieren gebruiken het materiaal in de klas en ontdekken hoe cultuur en natuur elkaar beïnvloeden. Ook Aeres en andere scholen benutten de zone als levende leeromgeving. Zo wordt de landschapszone meer dan een groenstrook: het wordt een plek om te leren, te beleven en trots op te zijn.

Erfgoed geeft richting

Stichtsekant toont aan dat het archeologische erfgoed een motor kan zijn voor kwaliteit. De aanpak laat zien hoe archeologie niet altijd een belemmering is voor ruimtelijke ontwikkeling, maar juist richting geeft aan een klimaatbestendig ontwerp. Met behulp van de Toolbox voor de inrichting van steentijdvindplaatsen kunnen andere gemeenten en provincies de geleerde lessen in Almere eenvoudig overnemen en naar eigen inzicht toepassen. Dit project is daarmee een voorbeeld voor heel Nederland.

Feiten & partners

Locatie: Landschapzone Bedrijventerrein Stichtsekant in Almere Looptijd: 2025–2030 Kernactiviteiten: landschapszone met waterberging, reconstructie visweer, meubilair en routes, educatie, onderzoekslijnen en handreiking

Dit artikel is geschreven door W. Smith, M. Dahhan en H. Molthof, Team Archeologie & Monumenten van de gemeente Almere

Leerpunten en opbrengsten

Onderzoekslijn I: inzicht in klimaatgerichte conservering via monitoring.
Onderzoekslijn II: inzicht in gebruiks- en belevingswaarde voor optimalisatie.
In-situ behoud versterkt landschap en identiteit.
Opschaling Toolbox Steentijdwildernis tot best practice.
Brede kennisdeling en educatie via publicaties, kaart en lesmateriaal.

Meer weten

Contact
- S.L.M. Boelens: slmboelens@almere.nl
- M. Dahhan: mdahhan@almere.nl
Bekijk de website van het project
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud