Erfgoed Deal - project Linielandschap Waaldijk

Introductie

De dijk tussen Gorinchem en Waardenburg is versterkt. Met de bijdrage van de Erfgoed Deal maakten we aanvullend op de dijkversterking de Ravelijn bij Gorinchem, de batterij bij de Dalemse Sluis, dijkpost Hercules en de inundatiewerken van Fort Vuren weer functioneel. De ravelijn bij Gorinchem en de inundatiewerken van Fort Vuren hebben weer een functie in het watersysteem. Zo is er niet alleen sprake van een veilige, maar ook een recreatieve en cultuurhistorisch informatieve dijk waarop de samen- hang in het Linielandschap is te beleven.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: De dijk én de Waterlinies versterken

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

De dijkversterking langs de Waal en Merwede tussen Gorinchem en Waardenburg wordt aangegrepen om op vier plekken het verhaal van de Nieuwe en de Oude Hollandse Waterlinie opnieuw te vertellen.

Een dijk is niet alleen een waterkering maar ook een spiegel van de historie, een deel van ons natuurlandschap en een recreatieve tribune. Bij de dijkversterking Gorinchem-Waardenburg is vanaf het begin gekozen voor een integrale aanpak om de kwaliteit van de ingreep voor het gebied zo groot mogelijk te maken.

In afstemming met alle betrokken partijen worden in het project zogenaamde ‘meekoppelprojecten’ tegelijkertijd uitgevoerd. Hieronder vallen onder meer ingrepen in de uiterwaarden en de ontwikkeling van het Linielandschap.

Unesco-werelderfgoed

Het verleden laat zich goed lezen langs de Nederlandse rivieren. Het is het verhaal van de strijd met de rivier om de voeten droog te houden, terwijl tegelijkertijd de samenwerking met het water werd opgezocht. Met verschillende waterlinies werd in diverse tijdsperiodes de verdediging van ons land in het landschap verankerd. Een waterlinie is een reeks defensieve werken zoals forten, batterijen, sluizen en coupures. Twee van de bekendere linies zijn de Oude en de Nieuwe Hollandse Waterlinie. De Nieuwe Hollandse Waterlinie is (samen met de Stelling van Amsterdam) in 2021 benoemd tot Unesco-werelderfgoed. Dijktracé Gorinchem-Waardenburg doorsnijdt beide linies.

Bij de dijkvesterking was dat erfgoed dan ook van meet af aan een belangrijk onderdeel. Behouden of zelfs versterken van bestaande cultuurhistorische waarden was tijdens het ontwerpproces van de dijk het uitgangspunt. Op basis van een Heritage Impact Assessment (HIA) is bepaald welke onderdelen uit de linie hoe dan ook behouden moeten blijven en welke als meekoppelproject in het dijkversterkingsproject een nieuwe impuls kunnen krijgen.

Vier Linieprojecten

Vier onderdelen van het Linielandschap worden als meekoppelproject meegenomen. Daarbij wordt het erfgoed geherstructureerd (ravelijn en de inundatiewerken bij Fort Vuren) of herbeschouwd, als er nu weinig tot niets meer zichtbaar is op deze plekken (batterij en Dijkpost Hercules). Door deze vier punten langs de Waal weer zichtbaar te maken, neemt de leesbaarheid van het Linielandschap toe én is een koppeling mogelijk met recreatie langs de dijk (het concept Gastvrije Waaldijk).

Ravelijn Vesting Gorinchem

Ravelijnen zijn van oorsprong onderdeel van de verdedigingswerken van een stad. Om de cultuurhistorische waarde bij de vesting te behouden is er gekozen voor de aanleg van een constructie vanaf de entree van Gorinchem tot aan het ravelijn. Op deze manier wordt de dijk niet breder, maar juist zelfs slanker.

Het ravelijn is slecht herkenbaar door dichte begroeiing en volkstuinen. Rondom het ravelijn wordt het water weer teruggebracht. De volkstuinen op het noordelijk deel worden weggehaald en op het zuidelijk deel worden de bosschages gekapt. Daardoor ontstaat ruimte om de oorspronkelijke contouren terug te brengen. Bij deze ingreep volstaat een lichter en korter type constructie. Daarmee wordt het ravelijn onderdeel van de waterkering.

Batterij Dalemse Sluis

De Dalemse sluis stamt uit 1814 en maakt onderdeel uit van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Zijn functie was om in oorlogstijd het water uit de Waal de inundatievelden in te laten en in vredestijd water af te voeren dat bij een dijkdoorbraak het land binnenstroomde. Het was een kwetsbare plek in de dijk omdat de sluis een open verbinding was tussen rivier en achterland. Om deze plek goed te kunnen verdedigen, was een drietal aarden batterijen aangelegd. Twee daarvan lagen direct ten westen van de sluis en één ten oosten ervan. In het huidige landschap zijn de batterijen niet meer goed te zien. De zuidwestelijk gelegen batterij wordt gemarkeerd als een opzichzelfstaand element in het landschap. De locaties van de andere batterijen zijn buiten beschouwing gelaten vanwege hun ligging nabij woningen en de bestaande balkenloods. De contouren van de voormalige borstwering worden aangezet door een verhoogde cortenstalen constructie. Deze constructie is toegankelijk voor voetgangers en steekt uit over de omdijking waardoor een uitkijkpunt met fantastisch uitzicht over de uiterwaard, de Waal en de sluis ontstaat. Vanuit hier kunnen bezoekers verschillende recreatieve routes volgen door de uiterwaarden en het voormalige Linielandschap, bijvoorbeeld naar het herstelde ravelijn in Gorinchem.

Dijkpost Hercules

Deze dijkpost behoort tot de Oude Hollandse Waterlinie. Ook dit is een oude geschutsopstelplaats die dwars over de dijk lag en de coupure ten oosten van de post beschermde. De dijkpost bestond uit een hoge geschutsbank met een borstwering en schietsleuven. Hier konden vijf kanonnen staan.

In de negentiende eeuw werd dit gedeelte van de dijk aangewezen als overlaat. Bij een dijkdoorbraak kan de dijk hier worden open gegraven om het water dat binnendijks terecht is gekomen weer weg te laten stromen. Dijkpost Hercules is geheel verdwenen. Een nieuw element zal deze locatie markeren. Een cortenstalen constructie ter hoogte van de oorspronkelijke locatie van de dijkpost refereert aan het militaire verleden. Aan de rivierzijde wordt het element vormgegeven als een brede traptribune in combinatie met een plateau aan het uiteinde, met prachtig uitzicht over Slot Loevestein. Aan de binnenzijde wordt het element vormgegeven als een balkon met zicht op de polders, het voormalige inundatieveld.

Inundatiewerken Fort Vuren

Rondom Fort Vuren liggen diverse waterwerken die gezamenlijk onderdeel uitmaken van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het inundatiesluisje dat ten oosten van het fort lag is het vierde element dat aangepakt wordt. Voor de Tweede Wereldoorlog lag hier ook nog een gemaal, dat destijds is gesloopt om het schootsveld van het fort vrij te maken. Op deze plek liggen de restanten van de inundatiesluis – volledig overwoekerd met beplanting en in slechte staat.

Langs het gehele tracé van het Fort Vuren is gekozen voor een langsconstructie (damwand). Hierdoor kan het karakteristieke profiel van een steil binnentalud en flauw buitentalud behouden blijven. Om het vrije zicht vanuit het fort te kunnen behouden, is ervoor gekozen de dijk op deze plek niet op te hogen maar overslagbestendig te maken. Bij extreem hoogwater zal het water dan over de dijk heen stromen. Het inundatiesluisje wordt in dit geval onderdeel van het watersysteem: het voert het teveel aan water in de fortgracht af. Door het niveau van de schotbalken te verlagen functioneert het sluisje als overlaat als het peil in de gracht te hoog wordt.

Deze ingrepen zullen de oostelijke inundatiewerken toegankelijk en beleefbaar maken – het ‘Rondje Fort bij Vuren’ is zo compleet.

Maura Niessen is omgevingsmanager bij aannemingsbedrijf GMB. Willem Brouwers is landschapsarchitect en directeur bij Veenenbos en Bosch landschapsarchitecten.

Leerpunten en opbrengsten

Al vroeg in het project is cultuurhistorie meegenomen in het ontwerpproces.
Nauwe samenwerking tussen overheden, advies- en ontwerpbureaus én de aannemer loont.
In het projectplan Waterwet voor de dijkversterking zijn ook een aantal cultuurhistorische zaken meegenomen (dit noemen we inpassen).
De kers op de taart zijn de 4 onderdelen waarvoor we de Erfgoed Deal bijdrage hebben gekregen. Erfgoed is geïntegreerd in het watersysteem én beter zichtbaar voor de medemens.

Welke lessen wil het project delen?

Eind 2025 werden landschapsarchitect Willem Brouwers en omgevingsmanager Maura Niessen van de Graaf Reinald Alliantie hierover geinterviewd voor de Erfgoed Deal. Niessen: Ik zou tegen iedereen die twijfelt om een financieringsregeling zoals de Erfgoed Deal-aan te vragen willen zeggen: doe het gewoon. Het is weliswaar een project geweest van lange adem, er komt veel bij kijken, maar ik denk dat het iedere minuut tijd echt wel waard is geweest als je kijkt wat er nu ligt. Ook mensen die eerder nogal kritisch waren zijn nu tevreden over het resultaat.

Brouwers: Laat je gebiedsontwikkeling inspireren door de oude verhalen die er zijn. Wat kunnen we leren vanuit oude vaardigheden en technieken? Ik was onlangs op de Dutch Design Week, waar de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) een onderzoek presenteerde over possible landscapes van de toekomst. Met het Linielandschap hebben we eigenlijk gezocht naar een koppeling met de opgaven van vandaag. Door een nieuwe functie aan het erfgoed toe te voegen ontstaat een nieuw verhaal. Dat is een belangrijke les die ik wil meegeven.

Wat overigens enorm heeft geholpen was dat zowel de oude als nieuwe Hollandse Waterlinie een UNESCO-Werelderfgoed status kreeg toegekend, gaat Brouwers verder. Dat heeft de statuur ervan versterkt binnen de bestuurslagen. Zonder die status hadden we de financiering wellicht niet rond gekregen. Wat ook hielp is dat we geleerd hadden uit onze eerste aanvraag voor de Erfgoed Deal voor de restauratie van het sluisje bij Fort Vuren. Nu konden we meteen meer inzoomen op hoe we erfgoed konden inzetten voor waterveiligheid en ruimtelijke kwaliteit en het zo een nieuwe functie mee te geven. Door het erfgoed in te zetten voor de toekomst kregen we meer urgentie in het project, als een soort vliegwiel.

Meer weten

Contact:
- Maura Niessen
- Willem Brouwers
Bekijk de vermelding van het project in het boek ‘Wisseling van de wacht – nieuw leven voor de hollandse waterlinies'
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud