Erfgoed Deal - project Meester van der Heijdengroeve

Introductie

De Groeve is een bijzonder aardkundig monument met afzettingen uit het Plioceen en tastbare vondsten uit de Bronstijd. Momenteel wordt een overkapping ontworpen, om verdere erosie van sedimenten tegen te gaan, én de groeve weer (educatief) open te stellen. De laatste restanten van het oude plankierenpad worden verwijderd, zodat als er een ontwerp ligt, men snel over kan gaan tot bouw. De ontwikkeling van dit gebied wordt samen met de omwonenden gedaan volgens de aanpak van Grenspark Groot Saeftinghe. De groeve wordt tevens ingericht als onthaalpoort voor het Grenspark!

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Zonnepanelen voor een aardkundig monument

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

In de Meester van der Heijdengroeve komen miljoenen jaren oude afzettingen uit het plioceen aan de oppervlakte, en er zijn archeologische resten uit de bronstijd te vinden. De wanden van de groeve hebben te lijden onder wind, water en vorst en jaarlijks verdwijnt een stukje van het zachte sediment. De provincie Zeeland en Staatsbosbeheer maken een plan om de erosie te stoppen, waarbij zonnepanelen de groeve beschermen.

Oost Zeeuws-Vlaanderen bestaat uit een polderlandschap met kreken en natuurgebieden. In het zuidoostelijke puntje, op de grens met België, ligt Nieuw-Namen, een dorp van een kleine duizend inwoners gelegen op een heuvel die zo’n zes meter boven de omgeving uitsteekt. Weggestopt tussen een begraafplaats en een bos ligt de Meester van der Heijdengroeve.

De geschiedenis van de groeve gaat miljoenen jaren terug. Tijdens het plioceen bestond het landschap hier uit een uitgebreide strandvlakte. Je vindt er fossielen van drie miljoen jaar oud. Ook zijn er resten gevonden van menselijke bewoning uit de steentijd en bronstijd, enkele duizenden jaren geleden. Opvallend is de rode verkleuring van de zandlagen, ontstaan door verroeste ijzerdeeltjes. Wie de groeve betreedt, waant zich in mediterrane oorden, zegt archeoloog Nathalie de Visser. Samen met collega Berbel Lippe is zij een van de drijvende krachten achter de Erfgoed Deal in Zeeland. De Visser: Het is echt een magische plek, die we meer willen laten zien en willen behouden voor toekomstige generaties. De Erfgoed Deal bood een uitgelezen kans om dat te koppelen met de energietransitie, een belangrijke opgave waar Zeeland mee bezig is.

Afgedekt met zeilen

Zeeland moet over tien jaar een groot deel van zijn energie uit wind en zon halen en duurzaam bouwen, om te zorgen voor minder CO2-uitstoot. Er zijn tal van projecten in ontwikkeling om de doelstellingen uit het Klimaat- akkoord en het Zeeuws Energieakkoord te realiseren. Daarbij kiest de provincie liefst voor energieprojecten die mooi in het landschap passen. Die kans doet zich voor in Nieuw-Namen. Hier gaat het opwekken van duurzame energie straks hand in hand met de bescherming van de groeve tegen erosie.

De groeve ligt er momenteel onafgedekt bij. Het aardkundig en archeologisch erfgoed dreigt letterlijk weg te spoelen. Om instorting en erosie te voorkomen, werd de groevewand tot nu toe in de winter volledig afgedekt met zeilen, legt De Visser uit. Dat biedt op termijn echter te weinig bescherming. Dat is duidelijk zichtbaar aan de wand die afbrokkelt en de beplanting die door wand heen groeit. Het is nu geen aantrekkelijke plek. Daarom zochten we een andere oplossing om dit bijzondere erfgoed te conserveren. We kwamen uit op een overkapping waarin zonnepanelen worden geïntegreerd. Wereldwijd zijn er al enkele mooie voorbeelden van te zien, zoals in China, waar een oude groeve bedekt is met zonnepanelen in de vorm van schubben.

Profiteren van nieuwe energie

Bescherming van de Groeve valt samen met andere ontwikkelingen in het gebied. De groeve maakt deel uit van Grenspark Groot Saeftinghe, een grensoverschrijdende gebiedsontwikkeling waarbij de mensen uit de streek (Streekholders genaamd) het voor het zeggen hebben. Natuurontwikkeling, landbouw en de Antwerpse haven gaan hier hand in hand. Er wordt bekeken of zonnepanelen een nieuw verdienmodel kunnen vormen voor conservering en exploitatie. Niet alleen voor de groeve, maar als impuls voor de hele streek. Binnenkort gaat het participatietraject van start. Als aftrap houdt de provincie een ‘sfeersessie’ met de Streekholders: is dit het ontwerp dat we voor ogen hebben?

Het project moet een katalysator zijn voor een omslag in denken. De zonnepanelen kunnen bewoners van Nieuw-Namen hopelijk niet alleen geestelijk verbinden met deze plek, maar hen tevens letterlijk laten profiteren van een nieuwe energiebron.

De groeve is tevens een pareltje in het Geopark Schelde Delta (in oprichting). Dit gebied maakt een goede kans om de status van Unesco Global Geopark te verkrijgen. Onder de vlag van het keurmerk starten er educatieve en wetenschappelijke projecten, waaronder een pilot om de groevewand te beschermen tegen erosie. In de pilot worden verschillende beschermingsmethoden onderzocht. Alle ontwikkelingen in de streek moeten ervoor zorgen dat het verhaal van het landschap, de geologie, de archeologie en de geschiedenis in de groeve tastbaar wordt.

Één plek, meerdere ingrepen

Er zijn nog veel meer kansen op het gebied van energietransitie, zoet water en klimaatadaptatie die beter tot hun recht komen als ze het erfgoed een mooie plek geven in het project. Samen met vele organisaties ontwikkelt de provincie een zogenaamde Koppelkansenkaart voor Zeeland en de grensgebieden, bedoeld om wensen en doelen in ruimtelijke zin met elkaar te combineren. Voor opgaven als de energietransitie, klimaatadaptatie, en de visie voor het landelijk gebied zijn allerlei kaarten gemaakt met plaatsen in Zeeland waar ‘iets’ moet of kan gebeuren. De provincie probeert deze opgaven – denk aan waterberging, biodiversiteit, energietransitie, beplanting – via de Kaart Cultuurhistorie te combineren met erfgoed en mogelijke andere opgaven: via een gebiedsgerichte aanpak op één plek meerdere ingrepen realiseren.

In de Meester van der Heijdengroeve komen oeroud en gloednieuw samen. Gedeputeerde Anita Pijpelink van cultuur is er trots op dat het project onderdeel uitmaakt van de Erfgoed Deal. Het is écht een bijzonder project, waarin we archeologisch en aardkundig erfgoed combineren met duurzame energie. Ik hoop dat dit project het begin is van een hele reeks.

Dit projectartikel is geschreven door Marieke Kalverboer-Gabriëlse, communicatieadviseur bij de provincie Zeeland.

Leerpunten en opbrengsten

Een balans vinden tussen projectrealisatie en verbeelding. Omdat we samen met vele stake- en streekholders en verschillende opgaves iets willen realiseren dat niet voor de hand ligt. Exploitatie, beheer en onderhoud zijn daarbij een speerpunt! De magie van deze plek behouden is daarbij van groot belang.

Meer weten

Contact
- Ruth Poppe - de Vliet
Lees het artikel in de Provinciale Zeeuwse Courant
Bekijk de video over dit project
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud