Erfgoed Deal - project Middag-Humsterland

Introductie

Het is goed boeren in het Nationaal Landschap Middag-Humsterland met zijn bijzondere reliëf zoals kwelderruggen, kronkelige sloten, wierden en dijken. Het landbouwkundig gebruik door de eeuwen heen heeft het verder vorm gegeven. Boeren zijn gewend om te werken met de karakteristieken van dit landschap. Tegelijk is er ruimte voor transitieopgaven, waar erfgoedwaarden bijdragen aan biodiversiteitsherstel en landschapsbeleving. Door te redeneren vanuit het verleden en boeren zelf aan het roer te laten bij behoud van het gebied, ontstaat de beste borging voor de toekomst. Willen we dit unieke landschap behouden, dan is een structurele vergoeding voor het beheer ervan een maatschappelijk belang.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Erkenning voor de boer en het boerenlandschap

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Boeren die werken en leven in het Middag-Humsterland hebben meer ondersteuning nodig om het gebied te onderhouden. In dit Nationaal Landschap in de provincie Groningen voeren zij hun bedrijfsvoering onder strenge beperkingen. Met een project naar de mogelijkheden van bedrijfsaanpassingen én vergoedingen daarvoor, gloort er een nieuwe toekomst voor de boeren en het bijzondere landschap.

Middag-Humsterland is een van de oudste cultuurlandschappen in Nederland, gelegen in de Groningse gemeente Westerkwartier. Niet voor niets is dit nog gave cultuurlandschap in 2005 uitgeroepen tot Nationaal Landschap. Boeren zijn van cruciaal belang voor Middag-Humsterland, zegt Kor Berghuis, voorzitter van de Gebiedsraad Middag-Humsterland en akkerbouwer in Kloosterburen. Zij zorgen sinds mensenheugenis voor dit landschap met wierden, kwelderruggen en dijken. Sterker nog, de kwaliteiten die we nu in dit landschap waarderen zijn grotendeels ontstaan door het historisch agrarisch gebruik. Het is dan ook vanzelfsprekend om boeren een belangrijke rol te laten spelen in de toekomst van dit gebied.

Volgens Berghuis wordt het geld van de Erfgoed Deal gebruikt om een gezamenlijk toekomstbeeld te krijgen door een landschapsvisie maken. Daarnaast beginnen we met iets nieuws, een 'gebiedsofferte' om in beeld te krijgen welke diensten er nodig zijn om het landschap te behouden en dat te financieren. Daar zijn twee kleine pilots aan gekoppeld. De pilots gaan plaatsvinden bij boeren die betrokken zijn bij dit project.

Reliëf in het landschap

Het overgrote deel van het ruim 5300 hectare grote Nationaal Landschap is in handen van de boeren. De landbouw in Middag-Humsterland is van oudsher een flinke uitdaging, zo ook tegenwoordig. Boeren, meestal melkveehouders maken extra kosten om het Nationaal Landschap te behouden. Zo kunnen ze minder efficiënt werken en mogen bijvoorbeeld geen sloten dempen om percelen te vergroten. Verder hebben ze te maken met reliëf in het landschap en grillige percelen waardoor werk met landbouwmachines lastiger is, aldus Berghuis.

Voorheen kregen boeren een vergoeding in het kader van de zogenoemde Bergboerenregeling om de kosten voor extra onderhoud te compenseren. Maar deze regeling is een aantal jaren geleden afgeschaft. Wat is nodig voor goed onderhoud de komende jaren in het Nationaal Landschap Middag-Humsterland? Die vraag wil de gebiedsraad onderzoeken in de landschapsvisie. Jori Wolf, landschapshistoricus en nauw betrokken bij het project zegt: Het is een zoektocht naar ander beheer dat ook andere vergoedingen vraagt. Als je rekening houdt met erfgoedwaarden en je bedrijfsvoering daarop moet aanpassen, dan hoort daar een reële vergoeding bij. Het kan bijvoorbeeld gaan om natuurinclusief boeren met aandacht voor klimaat en biodiversiteit waarbij de insteek behoud van het erfgoed is.

Van elkaar leren

De twee pilots zijn bedoeld om zichtbaar te maken wat mogelijk is in het gebied. We willen op twee boerenbedrijven bekijken welke maatregelen er kunnen worden genomen, legt Kor Berghuis uit. We willen bijvoorbeeld onderzoeken wat het betekent om te werken met kruidenrijke graslanden. Zo zijn de kosten voor kruidenrijk zaad aanzienlijk hoger dan voor gewoon Engels raaigraszaad. En wat betekent het voor de samenstelling van het voer voor de koeien? Moet er dan bijgevoerd worden met krachtvoer? Die dingen willen we graag weten.

De pilots sluiten goed aan bij projecten die worden uitgevoerd in het kader van Toukomst, een pilot van het Nationaal Programma Groningen (NPG). Volgens Jori Wolf zal ook worden gekeken naar andere projecten die van Erfgoed Deal financiële ondersteuning hebben ontvangen. Zo hebben we contact gelegd met het Friese project Greppelland Fryslân (zie elders in deze DEAL!, red). We wisselen informatie uit en kunnen van elkaar leren. Zo hebben de Friezen een stichting met deskundigen en betrokkenen opgericht om daadkrachtiger te kunnen optreden. Wij zijn tot nog toe alleen een adviserende gebiedsraad. Daar ligt voor ons een taak om op te pakken.

Met de toezegging van de Erfgoed Deal wil de gebiedsraad snel aan de slag. We hebben een projectleider nodig die de kar gaat trekken. En we zoeken een spin in het web om alles bij elkaar te krijgen en te coördineren, zegt Berghuis. Het liefst is dat iemand die uit de streek komt, en die ook gemakkelijk het boerenerf op stapt en aan de keukentafel gaat zitten. Een projectleider is nodig om nog meer gesprekken aan te gaan en te zien wat er werkelijk leeft en nodig is in het gebied.

Handicaps in het landschap

Irene van Dorp, programmamanager Westerkwartier Natuurinclusief is vanaf het eerste uur betrokken bij de erfgoedplannen voor het Nationaal Landschap Middag-Humsterland. Vanuit ons programma Ontwikkelend Landschap zijn we in gesprek geraakt met enkele boeren over de landschapsbiografie, legt Van Dorp uit.

De aanvraag aan de Erfgoed Deal door de gebiedsraad om boeren tegemoet te kunnen komen, ligt in het verlengde van dat project. We hielden gesprekken met melkveehouders uit Middag-Humsterland die vertelden dat zij te maken hebben met handicaps in het landschap, zoals het beschermde slotenpatroon, de reliëfs en de kleinschaligheid van de percelen. Ze voelen zich verbonden met het landschap en willen het behouden, maar vinden dat daar wel een vergoeding tegenover moet staan.

Visitekaartje

Die ondersteuning komt nu dichterbij door de aanwending van de Erfgoed Deal-gelden. Er komt een landschapsvisie en we kijken of we in samenwerking met de boeren kunnen komen tot een gebiedsofferte. Er wordt een aanbod gedaan vanuit het gebied aan bijvoorbeeld de overheden om het gebied te onderhouden.

Boeren bieden bepaalde landschapsdiensten aan, en de gebiedsofferte maakt het mogelijk daar voor langere tijd afspraken over te maken. Zo hebben boerenbedrijven zekerheid op langere termijn en kunnen zij hun bedrijfsvoering erop aanpassen. Twee boeren die voor de pilots in aanmerking komen gaan aan de slag met praktische maatregelen. Daar staat een vergoeding tegenover, zegt Irene van Dorp. Het zou een soort visitekaartje moeten zijn voor andere boeren in het gebied. Daarnaast is het interessant om te kijken of maatregelen daadwerkelijk iets betekenen voor de biodiversiteit, klimaat en circulariteit.

Dit projectartikel is geschreven door Ellis van Wees, freelance journalist.

Leerpunten en opbrengsten

We leren van elkaar via pilots en bedrijfsnatuurplannen
Het maatregelenpakket en de gebiedsofferte bieden een aanpak in de gebiedsprocessen
Resultaten worden ingezet in gemeentelijk beleid, visie en plannen
Kennis, ervaring en inspiratie worden gedeeld met andere overheden en gebieden.

Welke lessen wil het project delen?

Medio 2025 zijn Erik van der Velde, sinds 25 jaar melkveehouder in het gebied en lid van de Gebiedsraad Middag-Humsterland, en Jens Enemark, voorzitter van de Stichting Nationaal Landschap Middag-Humsterland, geïnterviewd over het project.

Van der Velde: Communicatie is alles. Dat kan je project maken of breken. Je moet goed nadenken hoe je het doet, dat kan verschil maken. In ons project was het goed dat BoerenNatuur Groningen-West aanhaakte in de communicatie richting boeren. Zij konden de teksten die op tafel kwamen toetsen bij de doelgroep.

Enemark: Het is belangrijk om met alle stakeholders het gesprek op ooghoogte aan te gaan. Vanuit de Gebiedsraad en onze stichting doen we het als vrijwilligers. De boeren zitten middenin in het gebied en moeten de pilots uitvoeren. Daarom is het zo belangrijk dat we BoerenNatuur Groningen-West hebben weten over te halen. Zij hebben de contacten met de boeren. Ook belangrijk is de rol van de overheid bij dit soort projecten. Zij moeten instaan voor een Erfgoed Dealproject. Ik ben helemaal niet ontevreden over de inzet van de gemeente Westerkwartier. Toch blijft het een beetje op afstand. Ondanks de volledige steun van de wethouder, is het niet ingedaald in de gemeenteraad. De gemeente zou een wat actievere rol kunnen spelen en de Erfgoed Deal meer uitdragen. De raad kan beter geïnformeerd worden over wat we hier aan het doen zijn.

Meer weten

Contact
- Marleen Westeneng
- Marieke Bosch
Bekijk de website van het project
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud