Erfgoed Deal - project Nieuwe Waterwerken Zoutkamp

Introductie

In Zoutkamp wordt de rijksmonumentale Hunsingosluis gerestaureerd en van keersluis omgebouwd tot schutsluis. Naast de sluis komt een nieuw gemaal. De regionale kering door het dorp wordt verlegd naar de voormalige zeedijk. Erfgoed in de fysieke leef- omgeving vormt in dit project een sturende, leidende- maar ook een verbindende inspiratiebron bij de ruimtelijke keuzes bij een ingrijpende aanpak van klimaatadaptatie.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Tweede leven voor vervallen sluis

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Hoe houden we droge voeten in tijden van klimaatverandering? Voor die vraag staat ook Waterschap Noorderzijlvest. In het Groningse dorp Zoutkamp (gemeente Het Hogeland) ligt de oplossing in het vergroten van de pompcapaciteit van het gemaal H.D. Louwes, gecombineerd met het ophogen van de dijken.

De vervallen monumentale Hunsingosluis krijgt in die plannen een tweede leven. Een gesprek met Eddi Ottens, omgevingsmanager bij het waterschap, en Jurriaan Hillerström, architect bij Next architects, beide nauw betrokken bij de plannen voor Zoutkamp.

De parel van het project is de Hunsingosluis, een in onbruik geraakte keersluis die nieuw leven wordt ingeblazen en tevens van een gemaal wordt voorzien. De sluis, oorspronkelijk een zeesluis, was werkloos geworden nadat de Lauwerszee in 1969 was afgedamd en Zoutkamp daarmee zijn toegang naar de Waddenzee was kwijtgeraakt. De Hunsingosluis raakte sterk in verval.

Het plan om de sluis weer een rol te geven in het watersysteem, nu als schutsluis voor de pleziervaart, is een flinke puzzel – het monumentale bouwwerk moet in zijn nieuwe functie immers wel voldoen aan de huidige eisen voor veiligheid en duurzaamheid. Eddi Ottens, omgevingsmanager bij Waterschap Noorderzijlvest herinnert zich het vele overleg met onder andere de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en de Monumentencommissie van de gemeente Het Hogeland: Het is best uitdagend om van een rijksmonument weer een werkend monument te maken. Het werd duidelijk dat de nieuwe elementen [zoals het gemaal, red] aan de Lauwersmeerzijde van de Hunsingosluis moesten komen. Voorop staat dat het geheel een rustig beeld blijft, een hedendaags sluisensemble dat past bij Zoutkamp, en het monumentale karakter blijft behouden. Gelukkig is iedereen zich ervan bewust dat niet alles letterlijk hetzelfde kan blijven.

Jurriaan Hillerström, architect bij Next architects legt uit dat er keuzes gemaakt moesten worden voor het gemaal. Een laag gebouw doet minder inbreuk op het beeld, maar stelt ook eisen aan het type pompen. Het zijn belangrijke keuzes die in dit geval ondergeschikt waren aan het behoud van de Hunsingosluis. Toch verstoppen we het gemaal niet. Het is een nieuwe laag in de geschiedenis van deze plek. Een plek waar de bewoners straks weer trots op kunnen zijn.

Functie binnen het dorp

De plannen voor Zoutkamp zijn het resultaat van een langdurig proces waarin tal van betrokkenen hun stem hebben kunnen laten horen. Ottens: Vanaf de start van het proces hebben we als waterschap contact gezocht met andere partijen, waaronder de provincie Groningen en gemeente Het Hogeland. Na de eerste verkenningen hebben we gesproken met allerlei mensen die betrokken zijn bij Zoutkamp en omgeving: overheden, bewoners, Dorpsbelangen, watersporters, ondernemers en maatschappelijke organisaties.

Op basis van die gesprekken en de waterveiligheidsopgaven zijn planvarianten uitgewerkt. De meeste steun vanuit het dorp ging uit naar de variant waarin het historisch erfgoed (de Hunsingosluis en de oude zeedijk) weer een functie krijgt binnen Zoutkamp– en wat weer iets van het gevoel van Zoutkamp als vissersdorp achter de dijk terugbrengt. Die erfgoedinclusieve variant wordt de komende jaren verder uitgewerkt. Hillerström vertelt over de studie naar de ombouw van de vervallen keersluis naar werkende schutsluis. De nieuwe kolk sluit aan op het metselwerk van het monument.

Een set bestaande deuren van de oude sluis gaat dienstdoen in de schutsluis. Daarmee is het onderhoud op lange termijn ook geborgd. Het inpassen van nieuwe infrastructuur in een monument is complex. Door de nieuwe gemaalen sluisfunctie voegen we aan het monument een nieuwe laag toe. Het geheel moet straks goed voelen voor de inwoners van het dorp.

Koppelkansen

De plannenmakers moesten met frisse blik naar het sluisproject kijken – zoals 150 jaar geleden mag nu immers niet meer gebouwd worden. Gaandeweg bleek dat die frisse blik op de oude sluis ook andere kansen blootlegde.

Zo werd in het beeldkwaliteitsplan gekeken hoe verschillende opgaven met elkaar in verband kunnen worden gebracht: zogenaamde koppelkansen. Architect Jurriaan Hillerström geeft daar een voorbeeld van: De provincie heeft de aanpak van een drukke verkeerssituatie als koppelkans ingebracht. Doordat we binnen het project ook de verkeersveiligheid van fietsers verbeteren kregen we meer steun van de dorpsbewoners voor de plannen. Ook is samen met alle betrokkenen een waardenkaart voor het gebied gemaakt: wat zijn waardevolle routes en plekken? Van alles kwam naar voren, van de dijkdoorgang, het water en de haven tot aan fietsroutes toe, herinnert Hillerström zich.

Ook kwamen vanuit het dorp suggesties hoe we de combinatie van sluis en gemaal uit konden voeren. Duidelijk werd dat de karakteristieke coupure door het massieve dijklichaam van de voormalige zeedijk de basis moest zijn voor het plan en de beleving – een nieuwe blikvanger van Zoutkamp, zowel vanaf land als water. Het combineren van deze opgave met tien geïnventariseerde koppelkansen mondde vervolgens uit in het ontwerpproject Nieuwe Waterwerken Zoutkamp.

Toeristen en dagjesmensen

Samen met landschapsarchitectenbureau H+N+S is voor het ontwerp een integrale visie ontwikkeld. De koppelkansen voegen beleving toe aan het waterveiligheidsproject en versterken de lokale economie van Zoutkamp. Zo zullen toeristen en dagjesmensen afkomen op de cultuurhistorie rond de waterwerken en op de verbeterde recreatieve infrastructuur: wandelen fietspaden, aanlegsteigers, vaarroutes en een fietsbrug over de Reitdiepsluis.

Ook de promotie van het dorp Zoutkamp is een onderdeel van het project, in samenwerking met het Visserijmuseum en de Stichting promotie Waddenland. Eddi Ottens benadrukt dat er veel energie is gestoken om de bevolking goed te betrekken bij het project. Veel Zoutkampers stonden eerst wat wantrouwig tegenover de overheden met hun grote plannen.

Daar hebben ze geen goede ervaringen mee, na de grote veranderingen voor het dorp van de afsluiting van de Lauwerszee eind jaren zestig, die over hun hoofden heen werd besloten. Ottens: We moesten eerst het vertrouwen van het dorp terugwinnen. We hebben steeds open kaart gespeeld en tegelijk laten zien dat er nu een unieke kans ligt om allerlei knelpunten in het dorp aan te pakken. Met name doordat we de waterveiligheidsopgave konden verbreden met de koppelkansen kwam er makkelijker geld beschikbaar, van de overheid en ook bijvoorbeeld van de Erfgoed Deal, het Nationaal Programma Groningen en het Waddenfonds.

Verhaal delen

Het project is nog in ontwikkeling en nieuwe partijen haken aan met eigen projecten, bijvoorbeeld voor woningbouw langs het kanaal. Ottens: De dorpsbewoners waarderen het dat er nu naar hen geluisterd wordt. Samen werken in een gebied, in constante afstemming – dat is wel iets nieuws dat mensen hier soms niet gewend zijn.

Voor het waterschap was de Hunsingosluis lange tijd geen onderdeel meer van het watersysteem. Nu wordt de sluis echter weer een belangrijke verbinding. Natuur, recreatie, toerisme en verkeer komen samen in dit knooppunt. Ottens: Het project biedt een mooie kans om dit erfgoed voor de toekomst te bewaren: erfgoed niet als last, maar als kans! Dat verhaal willen we graag delen. We zijn nog niet eens gestart met de uitvoering maar krijgen nu al groepen op bezoek. Ook als we straks de plannen uitvoeren, laten we anderen graag delen in onze ervaringen.

Dit projectartikel is geschreven door Géanne Kremer-Oosterhuis, communicatieadviseur bij waterschap Noorderzijlvest. Zij schreef dit artikel in samenwerking met Team Communicatie van het waterschap.

Leerpunten en opbrengsten

Het bijzondere van dit project is dat we leren erfgoed niet als last, maar juist als kans te zien. Erfgoed is een onderwerp dat de identiteit van een dorp of streek benadrukt en dat de interesse heeft van bewoners. Inwoners voelen zich hier- door betrokken en komen met wensen en ideeën. Die leiden tot een integrale oplossing waarbij niet meer de aanleiding (de maatregelen in het kader van waterveiligheid) het speerpunt zijn, maar het erfgoed inclusieve als onderdeel van de integrale gebiedsopgave. Die ervaring, dáár kunnen we wat mee voor toekomstige projecten!

Meer weten

Contact
- Eddi Ottens
Bekijk de film waarin het project is uitgelegd
Bekijk de projectpagina van het waterschap
Bekijk de reportage van RTV-Noord
Download het inspiratieboekje Klimaatadaptatie Heritage-based solutions
Lees het nieuwsbericht Hunsingosluis Provincie Groningen
Bekijk het artikel en en filmpje over het project op RTV-Noord
Beluister de podcast over het project: Zoek in je favoriete podcast-app naar ‘Verborgen in het volle zicht’.
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud