Erfgoed Deal - project Paal Getijdenhaventje

Introductie

Het getijdenhaventje in Paal, gelegen in de gemeente Hulst, is uniek cultuurhistorisch – en landschappelijk erfgoed. Bij laagwater valt de haven droog en rusten de schepen op het slik, bij hoogwater varen ze uit; een steeds zeldzamer schouwspel. In 2022 zijn er slechts 14 getijdenhaventjes bewaard, waaronder in Paal. In ons project herstellen we de steigers en meerpalen van het haventje, realiseren we recreatieve voorzieningen bij de spuikom en leggen we een parking aan.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Behoud en herstel van een vergeten en ontbrekende parel

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

In Zeeuws-Vlaanderen, aan de rand van de Westerschelde, ligt het buurtschap Paal. Waar elders de getijdenhavens verdwenen, bleef het kleine haventje in Paal bestaan. Dagelijks wordt hier nog gevaren, aangemeerd, gewandeld en gezwommen. De gemeente Hulst en Grenspark Groot Saeftinghe pakken de slechte staat van de haven aan en versterken de verbinding tussen, dorp, inwoners, haven en Westerschelde. Inwoners schuiven aan de tekentafel aan.

Het Erfgoed Deal-project richt zich met name op het behoud en herstel van het haventje als drager van erfgoed en leefbaarheid. Door het erfgoed centraal te stellen in het ontwerp krijgt Paal een sterke, herkenbare identiteit die zowel inwoners als bezoekers aanspreekt. Het getijdenhaventje in Paal is uniek cultuurhistorisch en landschappelijk erfgoed. Bij laagwater valt de haven droog en rusten de schepen op het slik, bij hoogwater varen ze uit: een steeds zeldzamer schouwspel. In 1905 waren er langs de kust van de Westerschelde nog 50 haventjes. Door industrialisatie en dijkverhogingen verdwenen ze steeds meer. In 2022 zijn er slechts 14 getijdenhaventjes bewaard gebleven, waarvan maar enkele volledig droogvallen bij laagwater.

De plek kent een rijke geschiedenis die teruggaat tot circa 1850. Buitendijks ligt de haven en binnendijks het dorp. In het dorp opende in 1865 een scheepswerf gespecialiseerd in de bouw van Zeeuwse platbodems. Meer dan een eeuw werden er platbodems - in de volksmond Paalse hengsten – gebouwd. In de jaren ’70 werd de zeedijk verzwaard en op deltahoogte gebracht. De scheepswerf zette de werkzaamheden stop en het ambacht verdween na deze verhoging. Het oude haventje verdween onder de dijk, de huidige haven werd in 1980 geopend.

Om de getijdenhaven op diepte te houden, werd ook een spuikom aangelegd. Bij hoogwater loopt de spuikom vol met water. Wanneer het water in de haven zakt, leegt men de spuikom. Zo ontstaat een krachtige waterstroom die het slib meesleurt. Dankzij de spuikom is het haventje van Paal een van de laatste die nog in gebruik is.

Uitdagingen en urgentie

Vandaag is Paal een levendige plek. De getijdenhaven en omgeving zijn aantrekkelijk voor bewoners en vele recreanten. Ze komen voor de waterrecreatie en de aanwezige horeca. In zomer en winter wordt gezwommen in de spuikom. Zo blijft de getijdenhaven door z’n rijke geschiedenis heen de ziel van het dorp vormen.

Toch is het voortbestaan van de haven geen evidentie. De houten steigers en meerpalen verkeren in slechte staat. Daarnaast slibt de toegang van de haven steeds sneller dicht. Dit is een gevolg van het voortdurend baggeren van de vaargeul in de Westerschelde om de passage van grote containerschepen richting de haven van Antwerpen te garanderen. De schepen varen snel en kort langs, wat golfsituaties (ander woord svp) veroorzaakt. Bovendien zorgde de dijkverhoging – nodig voor de waterveiligheid – onbedoeld voor een fysieke en mentale barrière tussen het dorp en het water.

Co-creatie: schetsen samen met de streek

Het getijdenhaventje is onderdeel van het programma “Versterk de Scheldekust” binnen Grenspark Groot Saeftinghe. Centraal in dit programma staat de vraag: Hoe herstellen we de band tussen de dorpen en de Schelde? De Westerschelde vormde eeuwenlang – en nog steeds - het landschap en karakter van de dorpen langs haar oevers. Hogere zeedijken zorgden voor veiligheid, maar creëerden ook afstand tussen inwoners en Schelde.

Met de uitvoering van het programma “Versterk de Scheldekust” verkleinen we die afstand tussen de leefwereld in het dorp en de natuur in de Schelde. Langs de Westerschelde ontstaat een aaneenschakeling van interessante plekken waarin de dorpen fungeren als ‘ankerplaatsen’. In deze ankerplaatsen hertekenden we – letterlijk – de overgang tussen dorp en Schelde. In meerdere schetssessies spraken bewoners, ondernemers en verenigingen samen met architect Ro van Ro&Ad architecten over hun ideeën voor de inrichting van de openbare ruimte. Grenspark Groot Saeftinghe, gemeente Hulse en Provincie Zeeland faciliteerden het proces, maar de gemeenschap bepaalde de richting grotendeels zelf.

Verschillende ankerplaatsen langs de Scheldekust zijn intussen gerealiseerd. Een nieuwe steiger, een brede tribunetrap en een dijkhuis in respectievelijk Zeedorp, Walsoorden en Emmadorp vormen ontmoetingsplaatsen voor lokale bewoners en bezoekers. Het proces van co-creatie heeft niet alleen geleid tot een breed gedragen plan, maar ook tot een hernieuwd gevoel van eigenaarschap en trots in de dorpen.

Ontbrekende schakel

Paal is een ontbrekende schakel in de reeks ankerplaatsen langs de kustlijn. De opgave in Paal is complexer omdat het herstel van het getijdenhaventje en de verbinding met de spuikom onderdeel zijn van het project.

Het Erfgoed Deal-project richt zich met name op het behoud van de getijdenhaven en de toevoeging van een nieuwe zwemsteiger (de onderste twee schetsen) waarmee het toerisme en de lokale economie zullen worden gestimuleerd. Daarnaast draagt het project bij aan het behoud en herstel van het cultuurlandschap en natuurwaarden. De oude dijken, graslanden en waterrijke natuur vormen een groene verbinding tussen de Westerschelde en het achterland. In 2026 wordt de uitvoering voorbereid. Mogelijk wordt er ook al een start gemaakt met de uitvoering.

Erfgoed als motor voor duurzame gebiedsontwikkeling

Het project Paal is onderdeel van de bredere gebiedsopgave binnen Grenspark Groot Saeftinghe, liggend in de gemeenten Hulst (NL) en Beveren en Sint-Gillis-Waas (BE). Het landschap in deze grensstreek kenmerkt zich door contrasten. Het Verdronken Land van Saeftinghe en de voormalige Hedwige-Prosperpolder vormen een groene kern van getijdennatuur. In de polders ontdek je veel agrarische bedrijvigheid in de boerderijen, boomgaarden en gewassen. Op de Schelde zie je containerschepen voorbij schuiven richting het nabijgelegen havengebied van Antwerpen.

De ontpoldering van de Hedwige- en Prosperpolder leidde aanvankelijk tot verdeeldheid, maar vormde uiteindelijk de aanleiding voor een nieuwe vorm van samenwerking tussen overheden, haven, natuurorganisaties en bewoners. Elf Nederlandse en Vlaamse (overheids)partners werken sinds 2016 binnen Grenspark Groot Saeftinghe samen aan een sociale, ecologische en economische impuls voor de grensstreek. De plannen voor Paal passen hier perfect in. Erfgoed wordt ingezet als motor voor duurzame gebiedsontwikkeling.

Door het verbinden van cultuurhistorische waarden met natuurinclusieve inrichting en economische ontwikkeling, ontstaat een levendige en toekomstbestendige regio. Het haventje is meer dan een historische plek; het is de ziel van Paal. Met het opknappen van de haven wordt een uniek stukje Nederlands maritiem erfgoed bewaard voor toekomstige generaties. En zorgen we voor meer leefbaarheid in het dorp. Het is een voorbeeld van hoe erfgoed en transitieopgaven hand in hand kunnen gaan, met respect voor verleden en de toekomst.

Dit artikel is geschreven door Elise Haentjens.

Leerpunten en opbrengsten

Het projectplan kwam tot stand via een participatietraject. In meerdere schetssessies spraken bewoners, ondernemers en verenigingen samen met Ro&Ad architecten over hun ideeën voor de publieke ruimte. Het Grenspark Groot Saeftinghe en de gemeente Hulst faciliteerde het proces, maar de gemeenschap bepaalde de richting grotendeels zelf.

Meer weten

Contact:
- Richard Rozemeijer
- Marian Duineveld
Bekijk het project op de website van gemeente Hulst
Bekijk de website van Grenspark Groot Seaftinghe
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud