Erfgoed Deal - project Rode Buurt Zaanstad

Introductie

De opgave voor verduurzaming en modernisering van de bestaande woningvoorraad, waar woningbouwcorporaties voor staan, wordt in de Rode Buurt gecombineerd met een klimaatadaptieve inrichting van de openbare ruimte. Een belangrijke gemeentelijke opgave. Dit gebeurt zodanig dat de sterke wisselwerking tussen architectonische vormgeving en stedenbouwkundige opzet die typerend is voor deze vroeg 20e-eeuwse buurt behouden blijft. Zo is de kenmerkende jarentwintigarchitectuur bij de renovatie van de bestaande bouw door Parteon zoveel mogelijk in ere hersteld. Ook de vormgeving van de nieuwbouw is geïnspireerd op de omringende architectuur. Daarnaast gaat het ook om het klimaatadaptief maken van de openbare ruimte, die door de voor die periode typische tuindorpachtige opzet een zeer groen karakter heeft. De Rode Buurt fungeert hierin als pilot om dat zo te doen dat de cultuurhistorische waarden zoveel als mogelijk en betaal baar behouden blijven.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

Projectartikel: Verduurzamen voor en met mensen met een kleine beurs

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

De Rode Buurt is een honderd jaar oud arbeiderswijkje in Zaandijk. De wijk is toe aan renovatie en de gemeente grijpt die kans aan om verduurzaming, klimaatadaptatie en erfgoed in samenhang aan te pakken. Bewoners zijn daar, net als een eeuw geleden, nauw bij betrokken.

De Rode Buurt – vernoemd naar bekende socialistische leiders wier namen op de straatnaambordjes prijken – is een vooroorlogse wijk in de dorpskern van Zaandijk. Gelegen naast de zeventiende-eeuwse, veelal houten bebouwing van de historische buurt Gortershoek, valt de Rode Buurt met zijn mansardekappen, siermetselwerk en groene inrichting duidelijk op.

De wijk is een van de uitwerkingen van het landschappelijk uitbreidingsplan uit 1919 van stedenbouwkundige Pieter Verhagen. Als geboren Zaankanter liet Verhagen zich inspireren door het typische Zaanse dorpslandschap waar sloten haaks op dijken liggen en het tussenliggende land niet altijd een regelmatige vorm heeft. Een recent cultuurhistorisch onderzoek naar sociale woningbouw uit de eerste helft van de twintigste eeuw in Zaanstad wees de Rode Buurt aan als een van de meest waardevolle wijken van de stad. De stedenbouwkundige opzet, met de typische kenmerken van een tuindorp en de bijbehorende architectuur zijn hier nog duidelijk herkenbaar.

Veelvoorkomend probleem

Bouwkundig verkeert de Rode Buurt in slechte staat. Woningcorporatie en eigenaar Parteon zal daarom zeventig woningen en een winkel annex woning renoveren en verduurzamen. 26 woningen aan de Domela Nieuwenhuisstraat worden gesloopt en vervangen door 24 iets ruimer opgezette eengezinswoningen. Nico Broers, projectontwikkelaar bij Parteon, licht toe: Veel woningen zijn simpelweg op. Ze zijn voor vijftig jaar neergezet en ondertussen zijn we honderd jaar verder. Vooral de funderingen zijn in slechte staat, een veelvoorkomend probleem in de Zaanstreek.

De kenmerkende jarentwintigarchitectuur wordt bij de renovatie van de bestaande bouw zoveel mogelijk in ere hersteld. Denk aan de erkers, de rijke detaillering in het metselwerk en de sterk uitkragende daklijsten, of de zadeldaken met hout beklede topgevels aan de Karl Marxstraat die verwijzen naar de traditionele Zaanse houtbouw. Ook de vormgeving van de nieuwbouwwoningen is geïnspireerd op de omringende architectuur.

Tegelijkertijd worden de woningen verduurzaamd met als streven minimaal energielabel A. De muren en daken van de bestaande huizen worden aan de binnenzijde geïsoleerd, de kozijnen worden vervangen en voorzien van HR++-beglazing en op de begane grond wordt ruimte gemaakt voor een warmtepomp. Materialen worden waar mogelijk hergebruikt en met het oog op circulariteit vastgelegd op het online materialenkadaster Madaster. De vervangende nieuwbouw wordt gasloos en opgeleverd volgens de Beng-norm. Komend jaar begint de renovatie en waarschijnlijk gaat in 2024 de nieuwbouw van start.

Groen en dorps karakter

De gemeente Zaanstad wil in 2050 een klimaatbestendige stad zijn. Onderdeel van het uitvoeringsplan 2021- 2026 is het vinden van ‘koppelkansen’: waar liggen mogelijkheden om meerdere vliegen in één klap te slaan? Door de sterke relatie tussen de architectuur en de openbare ruimte leent de Rode Buurt zich uitstekend voor een samenhangende aanpak van verduurzaming én klimaatadaptatie. De gemeente grijpt de noodzakelijke wijkverbetering dan ook aan om de openbare ruimte op klimaatadaptieve wijze te herinrichten. De plannen in de Rode Buurt laten niet alleen zien hoe deze maatregelen met behoud van cultuurhistorische waarden kunnen worden genomen, maar ook hoe de cultuurhistorie een directe inspiratiebron kan vormen.

Als tegenwicht tegen de bouwvallige arbeidersbuurten in steden, werden in de eerste helft van de twintigste eeuw zogenaamde tuindorpwijken aangelegd met een groen en dorps karakter. Hoewel de Rode Buurt in strikte zin geen tuindorp is, heeft de wijk wel typerende kenmerken ervan, zoals verspringende rooilijnen, een kleinschalige structuur en rijk metselwerk in de architectuur. Het besloten karakter van de wijk gaat gepaard met veel groen in de vorm van voortuinen, bomenlanen en brede groenstroken.

Deze kenmerken worden bij de klimaatadaptieve aanpak benut en versterkt. Er komen meer bomen om de hitte- stress in de wijk te verminderen. Smalle straten krijgen gevelgroen en ook de buitenruimte wordt verder vergroend. Zo ontstaat er tevens meer ruimte voor ontmoeting en ontspanning. Door de aanleg van een hol profiel in de straten – verbetering van de wateropvang- en afvoercapaciteit – en het weghalen van drempels zal de wateroverlast afnemen.

In de brede Karl Marxstraat en de Tuinstraat wordt dit holle profiel doorgetrokken in de groenstrook om de absorptiecapaciteit nog verder te vergroten. Een apart regenwaterriool biedt nog een extra buffer. Een drainpijp biedt hier uitkomst: in de winter verlicht de drain de hoge grondwaterstand terwijl hij in de zomer het water juist vasthoudt en zorgt voor infiltratie.

Draagvlak creëren

Tuindorpen bestaan van oudsher voornamelijk uit bescheiden maar betaalbare woningen voor mensen met een kleine beurs. Zo werd honderd jaar geleden ook de Rode Buurt op initiatief van Zaanse arbeiders aangelegd. Zij verlangden naar een betere en gezondere leefomgeving dan de bouwvallige houten huizen waar zij tot dan toe in hadden gewoond. Ook de huidige bewoners, die voor een deel zullen terugkeren naar de wijk, zijn nauw bij de planvorming betrokken.

De maatregelen op het gebied van verduurzaming en klimaatadaptatie betekenen voor hen veel verandering, en niet alleen in de manier van koken en stoken. Van hen wordt ook verwacht dat ze zelf de handen uit de mouwen steken. Zo gaat Parteon de aanleg van geveltuinen stimuleren, evenals het vergroenen van daken van schuren met bijvoorbeeld sedum. Ook wil de corporatie stimuleren dat bewoners hun achtertuinen niet teveel bestraten. Na afronding van de werkzaamheden kunnen bewoners een aanvraag doen voor zonnepanelen.

Om draagvlak te creëren voor deze maatregelen is vanaf het begin nauw contact met de twee bewonerscommissies. De opgave in de Rode Buurt moet immers ook maatschappelijk haalbaar zijn. Ondanks het participatieproces blijft een klein aantal bewoners tegen de sloop van de 26 woningen aan de Domela Nieuwenhuisstraat.

Er zijn in Nederland meer wijken zoals de Rode Buurt: met een tuindorpachtige opzet, waar woningcorporaties willen starten met wijkverbetering, verduurzaming en klimaatadaptatie. De werkwijze in Zaandijk, waar renovatie, vervangende nieuw- bouw en herinrichting van de openbare ruimte in samenhang worden aangepakt, kan voor hen als voorbeeld dienen. De opgedane kennis, ervaringen en gekozen afwegingen zullen breed worden gedeeld, in de hoop dat cultuurhistorie op meer plekken een verbindende rol gaat vervullen.

Dit projectartikel is geschreven door Welmoed Wijmans, zelfstandig erfgoedprofessional en tekstschrijver.

Leerpunten en opbrengsten

Grijp herstructurering als kans aan voor integrale aanpak woningen en openbare ruimte en geef cultuurhistorie een verbindende rol.
Ontwerp vanuit de tuindorpachtige opzet met verwijzingen naar bestaande architectuur om de identiteit van de buurt te behouden.
Optimaliseer de aanwezige groenstructuur bij herinrichting openbare ruimte.
Stimuleer bewustwording onder bewoners door geveltuinen, sedumdaken en binnentuinen niet meer dan 60% te betegelen.
In september 2024 is een goed bezochte cultuurhistorische buurtwandeling voor bewoners georganiseerd. Ook heeft NMCX voorlichting gegeven over klimaatadaptatie a.d.h.v. een interactieve simulatie. Bij de feestelijke oplevering van de renovatie op 25 juni 2025 heeft er nogmaals een buurtwandeling plaatsgevonden.

Welke lessen wil het project delen?

Medio 2025 werd Jouke van de Werf, visiespecialist erfgoed gemeente Zaanstad, die de cultuurhistorische onderbouwing schreef voor dit project, geïnterviewd.

Van de Werf: Parteon vraagt zich af of zij toch niet beter had kunnen kiezen voor sloop, vanwege de financiële haalbaarheid. Bij het ‘afpellen’ van de woningen ontdekte de aannemer namelijk pas echt hoe slecht de woningen van kwaliteit waren. Beter is het om bij een volgende keer het project in meerdere fases te knippen (het zijn in de Rode Buurt 3 complexen) en te proberen de eerste fase snel leeg te krijgen, zodat dit zonder overeenstemming van huurders kan worden gerenoveerd. Daardoor zijn wisselwoningen beschikbaar, en wordt een voorbeeld getoond. Voor de nieuwbouw is het beter om de volgende keer een andere aannemer te kiezen dan de aannemer die de renovatie uitvoert.

De gemeente Zaanstad sluit zich daarbij aan, en vraagt zich of niet eerst een woning geheel onderzocht had moet worden op bouwkundige gebreken. Ook zou het goed zijn om als gemeente al vroeg in het proces bij de gesprekken met de bewoners betrokken te worden, zodat ook het verhaal van de buurt aan bod komt. Inzicht in hoe de keuze tussen renovatie en sloop/nieuwbouw gemaakt wordt is voor de gemeente moeilijk te verkrijgen. Wat de inrichting van de openbare ruimte betreft, merken we dat we alleen proefondervindelijk kunnen ontdekken wat hierin de beste keuzes zijn. Hierbij is het samengaan van de deskundigheid van ontwerpers, ingenieurs en klimaatwetenschappers onontbeerlijk.

Meer weten

Bekijk de website van Parteon
Beluister de podcast MAAKZaanstad, het Zaanse avontuur
Bekijk het webinar Erfgoedinclusieve energietransitie
Beluister de podcast over het project: Zoek in je favoriete podcast-app naar ‘Verborgen in het volle zicht’.
Bekijk de kernkaartenbundel

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud