Erfgoed Deal - project VONDST

Introductie

In het project VONDST beogen de provincies Drenthe, Gelderland en Zuid-Holland een impuls te geven aan het benutten van erfgoed voor de duurzame ontwikkeling van de leefomgeving met het natuurlijk systeem van bodem, water en groen als primaire onderlegger.

Dit artikel maakt deel uit van Erfgoed Deal. Het programma Erfgoed Deal (2019-2025) was een stimuleringsregeling voor cofinanciering van aansprekende projecten, waarin het behoud en gebruik van erfgoed samengaat met de grote ruimtelijke opgaven van dit moment, zoals klimaatadaptatie, energietransitie, duurzame economie, natuur en landbouw, de woonopgave en mobiliteit.

VONDST bouwt voort op de pilot inzake het instrument stadsgeneses. Bij dit instrument wordt via 3D-visualisaties de historische ontwikkeling van gebieden getoond in relatie tot het natuurlijke systeem. Zo wordt inzicht verkregen in de hechting en onthechting van de landschappelijke inrichting met de ondergrond. Dit biedt vervolgens in samenhang met uitdagingen ten aanzien van klimaatadaptatie en energietransitie de basis voor ruimtelijke planning en beleid. Onderzocht wordt hoe geneses erfgoedinclusief gemaakt kunnen worden en kunnen worden toegepast op verschillende schaalniveaus (gebieden, wijken, dorpen). Dit kan weer input leveren voor de omgevingsvisies en de toepassing van het principe Water Bodem Sturend bij ruimtelijke keuzes.

Projectartikel: ‘Kijken naar de toekomst door de bril van toen’

Dit projectartikel is origineel gepubliceerd als onderdeel van het tijdschrift DEAL!

Vondst is gericht op het beter benutten van erfgoed in duurzame gebiedsontwikkeling. Bij de aanpak ligt de focus van erfgoed niet op objecten, maar op de manier waarop mensen in vroeger tijden het natuurlijke systeem gebruikten en aanpasten voor hun ruimtelijke projecten – zoals de aanleg van steden en dorpen, infrastructuur, landbouw en ontwatering. Erfgoed Deal ondersteunt drie provincies die Vondst komend jaar in de praktijk uittesten.

Erfgoed is nauw verbonden met het natuurlijke systeem van bodem, water en groen. De bewoners van de Nederlandse delta bouwden er hun huis, weidden het vee, oogstten het gewas, verplaatsten goederen en mensen over water en leidden het water om de stad heen om zich tegen vijanden te verdedigen. Overal om ons heen zien we daar de weerslag van in het landschap – denk aan nederzettings- en verkavelingspatronen, historische gebouwen, parken, dijken, gemalen. Dat noemen we cultuurhistorie.

Vanaf de industriële revolutie veranderden stoomenergie en nieuwe uitvindingen ervoor deze ‘natuurlijke’ relatie tussen de bewoners en het landschap. Steeds meer raakten stedelijke ontwikkelingen en het landschap ontkoppeld. De aanleg van wijken in uiterwaarden en op veengebieden bijvoorbeeld was alleen mogelijk tegen hoge kosten voor realisatie en beheer. Doordat de inrichting van het landschap steeds verder is losgeraakt van het natuurlijk systeem neemt de kwetsbaarheid voor klimaateffecten toe. Door de bril van toen: wie bouwt er nu een huis buitendijks of een woonwijk die onder het niveau van de zeespiegel ligt of in een broekgebied? Die bril van toen wordt nu weer steeds relevanter. Een betere aansluiting van de ruimtelijke inrichting op het natuurlijk systeem verlaagt de risico’s en draagt tegelijk bij aan het versterken van de ruimtelijke identiteit en kwaliteit.

Opgaven verbinden

Erfgoed getuigt van de manier waarop mensen sinds historische tijden met het natuurlijke systeem zijn omgegaan. Daar kunnen we van leren als inspiratie en als bron van kennis en ervaring. Veel natuurlijke systemen in Nederland zijn immers verstoord. Erfgoed helpt bij het maken van plannen voor herstel en verbetering, en de Vondst-aanpak is ontwikkeld om dat te ondersteunen.

Vondst maakt gebruik van AlliantieBenadering (AB), een ruimtelijke systeemaanpak die uit de praktijk voortkomt, en kennis en ervaringen uit stedelijke en landelijke projecten van de af- gelopen 20 jaar bundelt. Belangrijkste hulpmiddel van de AB zijn stadsgeneses, dat zijn 3D-visualisaties van de relatie van steden met hun ondergrond. De AlliantieBenadering positioneert het natuurlijke systeem als basis en het sociale systeem als belangrijkste aanjager van ontwikkelingen op het gebied van bebouwing en infrastructuur.

De benadering onderscheidt zich verder door procesaanpak, gevisualiseerd in het ‘AB-regiebord’. Bij belangrijke ruimtelijke ontwikkelingen en beleid zijn altijd veel partijen betrokken, waardoor weinig mensen overzicht hebben en het vaak voortkomt dat projecten niet op elkaar aansluiten of elkaar zelfs dwarsbomen. Het regiebord is een hulpmiddel om het totaal te blijven overzien en slimme combinaties te maken. Het bord biedt een procesoverzicht in één schema.

Het regieborg helpt om zicht te krijgen op het verloop van het planproces: verdeling van aspecten en thema’s over deeldomeinen en allianties; duidelijkheid over planniveau (strategisch, tactisch of operationeel); type proces (lineair of cyclisch en hun raakvlakken); en processtappen aan de hand van zes ‘logische’ vragen, zoals de bestuurlijke keuze voor het type planproces.

De inhoudelijke focus ligt mede op het herstel van het natuurlijke systeem, waarin erfgoed leidend is en zodoende ‘als vanzelf’ wordt meegenomen bij de planning en realisatie van maatschappelijke opgaven, zoals energietransitie, klimaatadaptatie, biodiversiteit en gezondheid.

3D-verbeelding

Gemeenten hebben meestal veel informatie over het bodem- en watersysteem, maar missen dikwijls overzicht over de samenhang. Voor dit hiaat in de ruimtelijke planning is het nieuwe instrument ‘stadsgenese’ ontwikkeld, een 3D-verbeelding van de relatie van een stad met zijn ondergrond en natuurlijk systeem. Een stadsgenese vertelt het verhaal van een plek vanuit de verschillende tijdslagen die in de bodem zijn te onderscheiden. De theorie komt bij veel mensen praktijkgerichte ingewikkeld over. De genese kan gebruikt worden om de feiten en gevolgen voor een bepaald gebied helder samen te vatten en te verbeelden. Dan hoef je de theorie niet te beheersen.

Olievlek

De provincies Gelderland, Drenthe en Zuid-Holland hebben belang- stelling voor de Vondst-methode. In elke provincie worden meerdere projecten uitgevoerd vanuit deze filosofie. Vondst-interventies zijn gericht op verschillende ruimtelijke schaalniveaus: van wijken tot dorpen. Ze worden gebruikt in allerlei planvormen, zoals omgevingsvisies, wijkvisies, regionale energie- en adaptatiestrategieën. Daarbij leert de ervaring steeds beter wat de beste manier is om geneses toe te passen. Uiteindelijk is het doel om als een olievlek gemeenten en provincies kennis te laten nemen van deze manier van denken, zodat steeds meer toekomstige visies gebaseerd zijn op het verleden.

De opgedane kennis krijgt een plek in het onderwijs, aangevoerd door Hogeschool Van Hall Larenstein. Toekomstige professionals zullen hier les krijgen over dit systeem en studenten worden bij de verschillende projecten betrokken. Vondst wil ook werkenden bereiken, en heeft in de Erfgoedacademie een belangrijke partner gevonden. Inmiddels is al een gezamenlijk webinar gegeven aan erfgoedprofessionals en in de toekomst wordt hier een leergang over ontwikkeld.

Dit projectartikel is geschreven door Vincent Grond (van GrondRR) en Klaas van der Veen (provincie Drenthe. Ze schreven dit artikel met medewerking van Erik Kuik (provincie Zuid-Holland) en Henk Driessen (Gelderland).

Leerpunten en opbrengsten

Brede betrokkenheid van een gemeente bij geneses zorgt voor inzicht en eerbied voor de bijzonderheden van een plek; het besef dat een plek geen wit vel is.
Erfgoed en strategische planning zijn in omgevingsvisies nog niet voldoende verbonden. Hiervoor is ook draagvlak op bestuurlijk niveau noodzakelijk.
Met geneses alleen ben je er niet. Het zet erfgoed goed op de kaart maar er is aanvullende sturing nodig, bijvoorbeeld met ontwikkelprincipes en een wijkregieplan.
Geneses en het gesprek daarover helpt de samenwerking te versterken, erfgoed verbindt.
De uitdaging is om opbrengsten van provinciale deelprojecten van elkaar te laten leren.

Meer weten

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Erfgoed Deal

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud