Faro - Archeologie
Dit artikel beschrijft één van de thema’s in de Uitvoeringsagenda Faro. Deze agenda vormde in de periode 2023-2026 de basis voor de Subsidieregeling Faro en de werkzaamheden van het Programma Faro.
Introductie
Het Verdrag van Faro raakt een snaar bij veel professionele archeologen en vrijwilligers in de archeologie. Vanwege de kwetsbaarheid van het bodemarchief is de archeologische erfgoedzorg de afgelopen decennia met regels omgeven. Die regels zien toe op behoud van het archeologisch erfgoed in de bodem. Als dat niet mogelijk is, is het vooral van belang om de in de bodem aanwezige informatie te “oogsten”. De samenleving is in dit stelsel van regels op afstand komen te staan. Het nieuws dat Nederland Faro wil ondertekenen, is door archeologen aangegrepen om met elkaar op te zoek te gaan naar wat er wel mogelijk is. Niet alleen als het gaat om publieksbereik, maar ook participatie in de vorm van meedoen en meebepalen. Dit gesprek kwam in een stroomversnelling door het advies van de Raad voor Cultuur over de archeologische erfgoedzorg. De Raad vindt dat het publieke belang onvoldoende geborgd is in het bestel.
Ambities
In de uitvoeringsagenda zijn de volgende ambities zijn geformuleerd:
- Publieksbereik en -participatie bij verplicht archeologisch onderzoek: Er liggen binnen dit héle archeologisch proces kansen om de samenleving in het algemeen en vrijwilligers in de archeologie in het bijzonder beter te informeren, meer te betrekken en zeggenschap te geven.
- Publieksbereik en -participatie als basisvoorziening: los van verplicht archeologisch onderzoek. De afgelopen jaren zijn inspirerende ontwikkelingen in gang gezet. Alle initiatieven samen vormen een waardevol onderdeel van de erfgoedzorg. Erkenning van die waarde zou moeten leiden tot een structurele ondersteuning met kennis en financiële middelen. Daarnaast zijn verbeteringen mogelijk door meer samenwerking te zoeken: onderling, met kennisinstellingen en met maatschappelijke organisaties.
- Leren van en met elkaar: Tot slot is er de wens om bestaande kennis, bijvoorbeeld over doelgroepbereik en participatieprocessen, onderling breder te delen en om van elkaar te leren.
Initiatieven
Met de subsidieregeling Faro zijn in totaal 70 initiatieven gefinancierd die aansluiten bij de 16 thema’s en de daarbij vermelde ambities in de uitvoeringsagenda. In dit kader zijn ook een aantal initiatieven gefinancierd die bijdragen aan een beleidsverandering volgens het Verdrag van Faro op het thema 'Archeologie'.
Anno 2026
De afgelopen jaren is vanuit het archeologisch erfgoedveld een groot aantal initiatieven ontplooid, waarin verschillende sporen zijn en nog worden verkend.
Verruimen van mogelijkheden voor participatie
Dit gaat o.a. om een vroegtijdige betrokkenheid van inwoners en vrijwilligers bij het opstellen van archeologische waardenkaarten en onderzoeksagenda’s. Hun kennis en vragen worden op die manier in het verdere proces meegenomen. In situaties waar dat mogelijk is, kunnen gemeenten participatie en/of publieksbereik bovendien opnemen in het programma van eisen. Dit is ook vastgelegd in de bestuurlijke afspraken Monumenten. En wellicht wordt het makkelijker voor commerciële bedrijven om vrijwilligers in te schakelen als zij aantoonbaar gekwalificeerd zijn voor bepaalde activiteiten. Het initiatief ‘Een haalbaarheidsonderzoek voor een erkend certificaat voor vrijwillige archeologen’ verkent deze optie. De uitkomsten van dit haalbaarheidsonderzoek worden verwacht in 2027.
Verruimen van mogelijkheden voor zelfstandig onderzoek op land
Onder meer het initiatief ‘Samenwerken aan participatiemogelijkheden in de archeologie’ pleit hiervoor. Als voorbeeld wordt verwezen naar de bestaande vrijstelling in de maritieme archeologie voor kleine onderzoekshandelingen. Op land zou het kunnen gaan om booronderzoek, proefputjes of kleine proefsleuven. Of en op welke manier hier gehoor aan kan worden gegeven is in onderzoek bij het ministerie van OCW. Los van deze wens bouwt de werkgroep WGMA van vrijwilligersorganisatie AWN steeds meer kennis op over onderzoek met niet-invasieve methoden, zoals grondradar en weerstandmetingen. AWN biedt hiermee een alternatieve participatievorm voor historische verenigingen en AWN-afdelingen om eigen vragen te stellen aan het bodemarchief.
Verduidelijken wat er op dit moment al wel/niet mag
Onder de huidige regelgeving kunnen vrijwillige archeologen al onder bepaalde voorwaarden vrijstelling krijgen van het opgravingsverbod op gedeselecteerde locaties. Ook is er non invasief onderzoek mogelijk, zoals veldkarteringen. Omdat er onder vrijwilligers veel vragen leven over de bestaande mogelijkheden – wat mag er nou wel? - heeft de RCE een handzame folder uitgebracht. De DDA is daarnaast het gesprek aangegaan met het erfgoedveld over de door vrijwillige detectorarcheologen ervaren wildgroei aan plaatselijke verordeningen om het zoeken met een detector te verbieden.
Stimuleren van monitoringonderzoek door vrijwilligers
Het initiatief ‘Beach Archeology’ laat zien dat vrijwilligers een waardevolle bijdrage kunnen leveren aan archeologisch onderzoek op locaties waar het bodemarchief bedreigd wordt door natuurlijke omstandigheden. Dit onderzoek kan onder begeleiding van een gemeentelijk of provinciaal archeoloog op een gestructureerde manier plaatsvinden. In principe kan dat binnen de kaders van de Malta-wetgeving en KNA-richtlijnen. Maar het initiatief pleit voor een eigen beleid voor dit soort locaties met op vrijwilligers afgestemde richtlijnen. Een van de aanbevelingen is om het model van de vroegere ROB-correspondent terug te halen in moderne vorm. Verder wordt het belang van gemeenschapsvorming van losse zoekers benadrukt en het nemen van hun wensen en mogelijkheden als uitgangspunt. Onder meer een op vrijwilligers afgestemde vorm van deponering is daarbij een aandachtspunt.
Bevorderen uitwisseling tussen vrijwillige en beroepsmatige archeologen
Onder meer de AWN, DDA, PAN en erfgoedhuis Zuid-Holland vragen aandacht voor kennisuitwisseling tussen vrijwillige en beroepsmatige archeologen. Bijvoorbeeld door meer mogelijkheden te creëren voor het ontsluiten van private collecties en onderzoek van vrijwilligers. Dit is bijvoorbeeld het onderwerp van het initiatief ‘Participatieve erfgoedintegratie’. De connectie moet echter verder gaan dan alleen uitwisseling van data en wetenschappelijke kennis. Er moet ook oog zijn voor andere drijfveren dan wetenschappelijke. Wat motiveert vondstmelders en vrijwillige archeologen om hun vondsten en kennis te delen? Onder meer het in 2026 gestarte initiatief ‘Gegronde herinneringen’ onderzoekt die andere drijfveren en de mogelijkheden om gemeenschapsvorming te bevorderen.
Organiseren participatieprojecten als leeromgevingen voor studenten
De begeleiding van archeologisch onderzoek met participatie van inwoners en vrijwilligers vraagt van beroepsarcheologen een ander soort kennis en vaardigheden. Om toekomstige beroepsarcheologen de kans te geven hier ervaring mee op te doen organiseert onder meer de Universiteit van Amsterdam speciale field schools, zoals het initiatief ‘CARE Schylge’.
Samenwerking zoeken met het sociaal domein
Het initiatief 'Van Malta naar Faro' heeft onderzocht of de archeologie een aantrekkelijke samenwerkingspartner is voor het sociaal domein. Er is gekeken naar mogelijke partners, regelgeving en potentiële financieringsbronnen. De conclusie is dat een participatieve archeologiepraktijk op lokale schaal zeker van waarde is voor sociale doeleinden. Met name voor het bevorderen van welzijn, sociale activering en preventie in collectieve programma’s. Aarzelingen liggen nog bij de financiering. Verwezen wordt naar het Innovatiefonds Archeologie voor de mogelijke financiering van pilots.
In de praktijk
In het brede erfgoedveld bestaan al veel projecten die te maken hebben met erfgoedparticipatie waarvan anderen kunnen leren en die een inspiratie vormen voor ieder die te maken krijgt met erfgoed. In dit kader bestaan ook voorbeeldprojecten die illustreren hoe 'Archeologie' uitgaande van het Verdrag van Faro werkt in de praktijk.
Lijst van voorbeeldprojecten
Meer weten
- Uitvoeringsagenda Faro (p. 38-40).
- Rapport Over lokalisme, liefdewerk en lonkend perspectief, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
- Scriptie Publieksbereik, participatie en burgerwetenschap in de archeologie: Een verkenning van het Nederlandse stelsel, van Mylou westerveld.
- Receptenboek burgerparticipatie archeologie, Stichting Archeologie en Publiek.
- Eindrapport Samen werken aan participatiemogelijkheden in de archeologie
- Praktijkvoorbeeld: Erfgoed Gezocht.
- Praktijkvoorbeeld: 13 provincien.
- Praktijkvoorbeeld: NIGRVM PVVLVM.
- Praktijkvoorbeeld: Kamp Wyledemerck.
- Praktijkvoorbeeld: Scars of War.
- Praktijkvoorbeeld: Onstaborg Sauwerd.
Zie ook
Artikelen- Gemeenschapsarcheologie
- Helmond in 100 stukskes
- Herziening verwachtingskaart Alkmaar
- Ons Dorpshuis Westeremden
- Project Wyldemerck
Specialist(en)
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 14 jul 2026 om 02:07.