Faro - Archieven

Dit artikel beschrijft één van de thema’s in de Uitvoeringsagenda Faro. Deze agenda vormde in de periode 2023-2026 de basis voor de Subsidieregeling Faro en de werkzaamheden van het Programma Faro.

Introductie

Archieven zijn belangrijk. Het zijn dragers van historische kennis en spelen een belangrijke rol in actuele democratische controle. Dat is belangrijk in een tijdsgewricht waarin er kritiek is op de uitvoeringscapaciteit van de overheid en het wantrouwen tegenover het democratisch bestuur toeneemt. Goede archivering van de stukken waarop beslissingen van het publiek bestuur zijn gebaseerd, en de toegankelijkheid ervan, zijn daarom cruciaal voor de democratische rechtstaat.

Maar de papieren weerslag in overheidsarchieven is maar een deel van het verhaal. Allerlei organisaties in de samenleving streven eigen doelen na en voelen vaak de behoefte hun handelen vast te leggen, voor de maatschappij als geheel en voor hun opvolgers. De geschiedenis van groepen die buiten de culturele hoofdstroom vallen komen er over het algemeen bekaaid van af in institutionele archieven. Vandaar het maatschappelijk belang van de particuliere archiefvorming. Deze groepen stellen bovendien vragen over de reguliere archiefpraktijk en de rol van de archivarissen daarin.

Toegankelijkheid en representativiteit zijn belangrijke sleutelbegrippen binnen het Verdrag van Faro.

Ambities

Overheidsarchieven werken aan de representativiteit van hun collecties en investeren in de relatie met culturele en erfgoedgemeenschappen. Omgekeerd vraagt de samenleving aandacht voor het publieke belang van gemeenschapsarchieven. Het is belangrijk de komende jaren ruimte te bieden aan deze ontwikkelingen, het gesprek hierover te stimuleren en de bevindingen te laten landen in opdrachtgeverschap en financiering van de archiefsector.

In dit proces is de rol van de archivaris aan het veranderen. Van voorheen sleutelbewaarder van "zijn archieven" dient de archivaris zich meer als een bemiddelaar naar de samenleving op te stellen. De archivaris staat bemoeienis van buiten met de collectie toe en biedt ondersteuning bij collectievorming en beheer door gemeenschappen zelf. Dit vereist het opdoen van nieuwe kennis en vaardigheden.

Ten tweede draagt archiefvorming bij aan het zelfbewustzijn van groepen in de samenleving en dient daarmee een publiek belang. Hoe kan hierbij het toenemend aantal gemeenschapsarchieven (financieel) gefaciliteerd worden?

Initiatieven

Met de subsidieregeling Faro zijn in totaal 70 initiatieven gefinancierd die aansluiten bij de 16 thema’s en de daarbij vermelde ambities in de uitvoeringsagenda. In dit kader zijn ook een aantal initiatieven gefinancierd die bijdragen aan een beleidsverandering volgens het Verdrag van Faro op het thema 'Archieven'.

Anno 2026

Binnen de Faro subsidieregeling zijn alle ambities van het thema archieven vervuld. Het Nieuwe Instituut en het CBG – Centrum voor migratie- en familiegeschiedenis richten zich beide onder andere op de rol van de archivaris. Eerstgenoemde gebruikt het eigen reeds ontwikkelde materiaal in een reeks workshops bij andere archiefinstellingen. Het heeft een sterke train-the-trainers component. Het CBG verbindt de kennis van professionals en vrijwilligers.

Connecting Community Archives is een lerend netwerk bestaande uit een coalitie van drie gemeenschapsarchieven. Zij onderzoeken hun eigen rol, de relatie met institutionele archieven en pogen beleidsvorming bij de Rijksoverheid ten aanzien van hun archieven te stimuleren. Het Moslimarchief slaat bruggen met reguliere archieven door hen te adviseren en te helpen in de omgang met voornamelijk migrantengemeenschappen en hun geschiedenis.

Alle vier organisaties houden zich bezig met de ontwikkeling van toegankelijkheid en representativiteit.

Monitoring KVAN en KIA

Gedurende het Faro programma werden de activiteiten van de grote archiefspelers, de Koninklijke Vereniging Archiefsector Nederland (KVAN) en de Kenniscommunity Informatie en Archief (KIA), gevolgd. Een interessante ontwikkeling was het KVAN project ‘Het archief als Nutsvoorziening’. Het richt zich op best practices t.a.v. digitale toegankelijkheid. Digitalisering is al een tijd het grote onderwerp binnen de archiefwereld. Begrijpelijk, maar door gebrek aan geld en mensen betekent het ook dat andere ontwikkelingen, zoals de Faro ambities, in beperkter mate dan soms gewenst aandacht kunnen krijgen.

Een interessant netwerk binnen KVAN is de werkgroep Particuliere Archieven. Het wordt getrokken door Sebastiaan Vos van de Groninger Archieven. Het gaat hierbij vooral om acquisitiebeleid t.a.v. particuliere archieven.

Nieuwe Archiefwet

In mei 2026 is door het Parlement een nieuwe Archiefwet aangenomen. De nieuwe wet sluit beter aan op de zich snel ontwikkelende digitale praktijk in archiefvorming. De wet een belangrijke eigentijdse basis voor transparantie, verantwoording en het behoud van digitaal en analoog erfgoed. De implementatie richt zich nu op uitwerking en invoering van de nieuwe regels en de samenwerking tussen overheid, archiefinstellingen en professionals. Er is daarin nog weinig van de Faro ambities te ontwaren. Een volgende gelegenheid om hier meer aandacht voor te vragen is de tussentijdse evaluatie van de wet die over 2,5 jaar gepland staat.

Ontwikkelingen in de archiefsector

De afgelopen jaren heeft de archiefsector al veranderingen gezien: van een op zichzelf gerichte focus naar een meer publieksgerichte oriëntatie, waarbij ook gepoogd werd nieuwe groepen voor het archief te interesseren. Digitalisering heeft uiteraard een grote invloed gehad. Dat is echter iets anders dan daadwerkelijke beleidsbeïnvloeding van het publiek op archieven. Je zou kunnen zeggen dat de volgende benodigde veranderingsfase gaat over de maatschappelijke rol van het archiefwezen. Dat is altijd tweerichtingsverkeer: hoe de maatschappij archiefcollecties kan inzetten, en hoe die maatschappij invloed kan uitoefenen over wát en hoe het archief verzamelt.

Op zoek naar meer representativiteit gaan archieven stad of gemeente in. Een voorbeeld is het Haags Gemeentearchief met het project ‘Thuis in het archief’. Zo buiten de archiefinstelling treden vergt veel middelen, zowel menskracht als geld. Beiden zijn schaars. Reden waarom het vaak bij incidentele projecten blijft of projecten voortijdig gestopt worden.

Vaker wordt in een omgekeerde beweging het publiek naar binnen genood. Meestal gericht op nieuwe of ex-koloniale Nederlanders. Het gaat dan om twee doelen:

Het vullen van de lacunes in de collectie. De archiefvormer heeft groepen in de samenleving over het hoofd gezien. Dit betreft meestal (arbeids)migranten groepen.
Het toevoegen van nieuwe perspectieven aan, en aanvulling van thesauri bij bestaande collecties. Dat betreft vaak in koloniale context gevormde archieven, maar dat hoeft niet. De maatschappelijke bovenlaag vormde de archieven, waar traditioneel alle niet tot de elite behorende groepen niet bij betrokken waren, dus ook niet die in Nederland.

Bij archiefvorming hier gaat participatie over het delen van macht tussen de professional en maatschappelijke vertegenwoordigers. Bijvoorbeeld het samen vooraf bepalen over wat bewaard moet worden. Gezien het imago van archieven is het niet gemakkelijk om het publiek erbij te betrekken, maar soms gaat het vanzelf. In 2025 ontstond er commotie rond het voornemen om het archief van het Centraal Archief Bijzondere Rechtspleging zonder restricties digitaal openbaar te maken. Collaboratie is een gevoelig onderwerp, zoals adoptie en het slavernijverleden dat ook zijn.

De beweging naar Faro

Er zijn genoeg Faro-achtige initiatieven van archieven op te noemen. Ze zijn echter incidenteel van aard. Desondanks is er al veel kennis vergaard. De door het Faro programma gesteunde initiatieven zullen bijdragen aan de borging en verspreiding van die kennis.

Helemaal los van de gevestigde, door de overheid gefinancierde archieven kan iedere om wat voor reden dan ook met elkaar verbonden groep mensen aan archiefvorming gaan doen. Dat zijn er veel, en vaak hebben ze een maatschappelijk belang. Ze vertellen de geschiedenissen van groepen mensen en organisaties die niet in die reguliere archieven te vinden zijn. Ook niet onbelangrijk: het zijn de groepen zelf die bepalen wat ze verzamelen.

Deze gemeenschapsarchieven kunnen een emanciperende rol spelen. Immigranten en minderhedengroepen kunnen archiefdocumenten inzetten als hefboom tot erkenning van hun plaats in de samenleving. Recente voorbeelden zijn het Moslim Archief, Black Archives, House of HIV, Kreukel Archief. Voor sommige wordt financiële steun opportuun geacht, bijvoorbeeld als de emanciperende werking als sterk wordt geacht. Zo wordt erfgoedbeoefening door migrantengroepen, inclusief archiefvorming of toegang ertoe, zelfs door het Ministerie van VWS gesteund. ‘Wie wel en wie niet?’ zou een onderwerp van beleidsvorming bij het Ministerie van OCW moeten zijn.

Archiefinstellingen aan zet

Bij het einde van de Uitvoeringsagenda fase van het Faro programma zijn de archiefinstellingen, zowel overheid als particulier, nu zelf aan zet. Om ze samen te brengen heeft het Faro team op 10 juni 2026 het symposium ‘Archieven in het licht van Faro’ georganiseerd, gehost door het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis. Het symposium belichtte de maatschappelijke rol, de waarde van archieven voor de samenleving, met een verwijzing naar de ondertitel van het Verdrag van Faro, met veel aandacht voor de erkenning van gemeenschaps- en particuliere archieven, de verhouding tot overheidsarchieven en de rol van de archivaris.

In de praktijk

In het brede erfgoedveld bestaan al veel projecten die te maken hebben met erfgoedparticipatie waarvan anderen kunnen leren en die een inspiratie vormen voor ieder die te maken krijgt met erfgoed. In dit kader bestaan ook voorbeeldprojecten die illustreren hoe 'Archieven' uitgaande van het Verdrag van Faro werkt in de praktijk.

Meer weten

Uitvoeringsagenda Faro (p. 36-37).
Dossier Maatschappelijke uitdagingen voor archieven, Faro tijdschrift over Cultureel Erfgoed (15) 2022.
Praktijkvoorbeeld: Vele Handen.
Praktijkvoorbeeld: Dig it up.

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Faro Erfgoedparticipatie

Specialist(en)

Machteld Linssen

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud