Faro - Democratische vernieuwing

Dit artikel beschrijft één van de thema’s in de Uitvoeringsagenda Faro. Deze agenda vormde in de periode 2023-2026 de basis voor de Subsidieregeling Faro en de werkzaamheden van het Programma Faro.

Introductie

De afgelopen jaren voerden overheden democratische vernieuwingen door om de verbinding met de samenleving te verbeteren. Ook in lokale coalitieakkoorden zijn burgerparticipatie en goed bestuur centrale thema’s. Participatie is ook een pijler onder de nieuwe Omgevingswet, die op 1 januari 2024 in werking is getreden. Een wet die gemeenten, provincies en waterschappen verplicht om een participatieverordening op te stellen – de Wet versterking participatie op decentraal niveau – is op 1 januari 2025 in werking getreden. Deze wet verankert ook het zogeheten uitdaagrecht. Het Verdrag van Faro zit op dezelfde lijn. Het verdrag wil bijdragen aan een democratische samenleving waarin overheden en burgers samen zorgdragen voor erfgoed.

Ambities

Cultureel erfgoed, zowel het aaibare als het erfgoed dat discussie oproept, lijkt een kansrijk beleidsveld voor een nieuwe bestuurscultuur met meer en nieuwe vormen van betrokkenheid, zeggenschap en eigenaarschap van inwoners. In dat licht ziet de Uitvoeringsagenda Faro in hoofdlijnen twee ambities op het thema 'Democratische vernieuwing':

Erfgoed in de vernieuwing plaatsen: Regelingen die gemeenten treffen in het kader van democratische vernieuwing bieden ook kansen voor cultureel erfgoed. Het is belangrijk om na te gaan hoe erfgoed en erfgoedinstellingen binnen deze ontwikkelingen passen en om het erfgoedveld actief te informeren over de mogelijkheden. Erfgoed kan als "een onderwerp dat leeft" bovendien een goed thema zijn om democratische vernieuwing op lokaal niveau samen verder uit te vinden. Andere aansluitmogelijkheden zijn de verplichting om in het kader van de Omgevingswet en de Wet versterking participatie op decentraal niveau een participatienota en -verordening op te stellen. Steeds meer gemeenten voeren bovendien een vorm van een uitdaagrecht in. Hiermee krijgen inwoners het recht overheden een voorstel te doen om taken over te nemen omdat zij denken het beter of goedkoper te kunnen doen. Dit zou ook van toepassing kunnen zijn op de herinrichting van een historisch plein, het onderhoud van een park, het verzorgen van historische informatie over de stad, et cetera.
Werken aan wederkerige en gelijkwaardige relaties: Erfgoedambtenaren, erfgoedgemeenschappen, bewonersinitiatieven en ondernemers kunnen de vernieuwing ook binnen de erfgoedpraktijk halen. Door een andere dynamiek op gang te brengen tussen de systeemwereld van overheid en markt en de leefwereld van inwoners. Van kortstondige contacten naar duurzame relaties, op basis van gelijkwaardigheid en wederkerigheid. Over welk erfgoed van belang is, hoe je daar samen voor kunt zorgen en de beschikbare middelen verdeelt, en wat de samenhang is met andere thema’s als leefbaarheid en welzijn. Dat kan door te doen in de praktijk van alledag, zoals bij de herbestemming van maatschappelijk vastgoed, en door nieuwe spelregels, methodieken en/of instrumenten te ontwikkelen en met elkaar te delen. Een meer gelijkwaardige en wederkerige relatie tussen burgers en overheid vraagt om empowerment van beiden. Door het (zelf)bewustzijn van erfgoedgemeenschappen te vergroten, ze te faciliteren in het stellen van doelen en in het vinden van de weg om die te bereiken. Maar ook door medewerkers van de overheid en erfgoedorganisaties de tijd, ruimte en middelen te bieden om een partner te kunnen zijn voor de samenleving.

Initiatieven

Met de subsidieregeling Faro zijn in totaal 70 initiatieven gefinancierd die aansluiten bij de 16 thema’s en de daarbij vermelde ambities in de uitvoeringsagenda. In dit kader zijn ook een aantal initiatieven gefinancierd die bijdragen aan een beleidsverandering volgens het Verdrag van Faro op het thema 'Democratische vernieuwing'.

Anno 2026

De ambitie om de democratische vernieuwing binnen de erfgoedpraktijk halen is het meest opgepakt en wordt geadresseerd door meerdere Faro-initiatieven. Deze richten zich op het ontwikkelen van nieuwe spelregels, meer gelijkwaardige en duurzame relaties en het empoweren van gemeenschappen. Initiatieven hebben onder meer betrekking op vergroting van de betrokkenheid, zeggenschap en eigenaarschap van burgers/bewoners bij concrete ontwikkelingen, en de vertaling naar beleid en uitvoering. Daarbij worden ook nieuwe instrumenten onderzocht om de zeggenschap vorm te geven.

Toenemende aandacht voor erfgoedgemeenschappen

Er is sprake van toenemende aandacht voor de makers en dragers van erfgoed, voor de erfgoedgemeenschappen en hoe je die kunt ondersteunen. Dit komt onder meer tot uiting in:

Het Faro-initiatief van de Stichting CEPRO voor de ontwikkeling van de methodiek van de biografie van culturele ecosystemen;
Het initiatief voor het Monumentencollectief en democratische vernieuwing uit Zeist, dat vormen zoekt voor een meer duurzame en gelijkwaardige samenwerking tussen gemeente en monumenteigenaar en tussen monumenteigenaren onderling;
Het initiatief van de DDA Nederlandse vereniging voor metaaldetectie dat met een routegids wil zorgen voor meer begrijpelijke regels en informatie voor metaaldetectoramateurs;
Het initiatief dat ervoor wil zorgen dat The Culture – cultuuruitingen die geworteld zijn in de (afro)diasporische leefwereld – een serieuze, structurele plek krijgt in bestaande beleidskaders of ideeën over immaterieel erfgoed.

Nieuwe vormen van zeggenschap

Een ander deel van de ontwikkelingen heeft betrekking op het creëren van meer of nieuwe vormen van zeggenschap door bewoners, groepen van burgers of erfgoedgemeenschappen bij ontwikkelingen in de fysieke leefomgeving. Denk aan het Faro-initiatief van BOEi ‘Samen denken en samen doen’, waarin aan de hand van twee concrete te herbestemmen objecten gezocht wordt naar een open ontwikkelproces waarbij de (lokale) erfgoedgemeenschap een plaats krijgt naast de ontwikkelende vastgoedpartij.

Een ander initiatief is dat van het landelijk Samenwerkingsverband Actieve bewoners (LSA), waarin voor vijf plaatsen in Nederland is onderzocht hoe de (lokale) gemeenschap zelf plekken van betekenis in haar buurt in kaart brengt. Vervolgens wordt gekeken naar de lokale beleidsinstrumenten om deze plekken te behouden en beschermen. Of naar activistische opties om dat voor elkaar te krijgen.

Verder is er het initiatief van Heemschut om een Routegids 'Invloed op erfgoed' te ontwikkelen. Deze routegids geeft informatie en praktische tips voor de beginnende erfgoedbeschermer. Ten slotte is er nog het initiatief van het Buro Bouwrituelen om een inspiratie-aanbod bouwrituelen te ontwikkelen. Het verkennen van nieuwe bouwrituelen bij de verandering of het verlies van een gebouw (of een gebied) is uit het oogpunt van democratische vernieuwing interessant, omdat het andere doelgroepen aanboort dan de professionals en de vaak institutionele eigenaren die bij monumenten en het herbestemmen van erfgoed betrokken zijn. Bouwrituelen scheppen ruimte om in een proces van ruimtelijke verandering diverse betekenissen en verhalen van de plek naar boven te halen.

Kansen voor cultureel erfgoed benutten

De ambitie om erfgoed in de vernieuwing te plaatsen, dat wil zeggen kansen voor cultureel erfgoed te benutten in regelingen die gemeenten (en andere overheden) treffen in het kader van democratische vernieuwing, is uiteindelijk met maar één Faro-initiatief geadresseerd. Dit initiatief van de Federatie Instandhouding Monumenten (FIM) richt zich op het organiseren van een burgerberaad rondom een erfgoedopgave in de ruimtelijke ordening (“een straatje erbij”). Dat wil niet zeggen dat op dit punt verder niets gebeurt. LSA bewoners is bijvoorbeeld ook in meer algemene zin actief met de beïnvloeding van participatiebeleid door gemeenten of met een lobby voor de toepassing van het Uitdaagrecht. Daarbij laten zij zich ook inspireren door de omgang met cultureel erfgoed.

In de praktijk

In het brede erfgoedveld bestaan al veel projecten die te maken hebben met erfgoedparticipatie waarvan anderen kunnen leren en die een inspiratie vormen voor ieder die te maken krijgt met erfgoed. In dit kader bestaan ook voorbeeldprojecten die illustreren hoe 'Democratische vernieuwing' uitgaande van het Verdrag van Faro werkt in de praktijk.

Meer weten

Uitvoeringsagenda Faro (p. 20-21).
Essay erfgoed en democratische vernieuwing, Jouke van der Werf e.a.
Routegids Invloed op erfgoed, Erfgoedvereniging Heemschut.
Biografie van culturele ecosystemen, Gerard Rooijakkers & Elyze Storms-Smeets (red.) (Westerveld 2025) i.s.m. Bernard Stikfort.
UNESCO-advies On(ver)vangbaar. De innovatieve kracht van the culture.
UNESCO-publicatie Onbetaalbaar: Investeren in erfgoedgemeenschappen.
Essay Het uitdaagrecht bij cultureel erfgoed, Frans Soeterboek (de Ruimtemaker, 2021).
Toolbox Uitdaagrecht, LSA bewoners.
Bericht: Wet op gemeenschapsplekken, LSA bewoners.
Denkwijze(r) voor goede participatie, Informatiepunt Leefomgeving.
Praktijkvoorbeeld: Stichting Weeshuisjes.

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Faro Erfgoedparticipatie

Specialist(en)

Frank Altenburg

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud