Faro - Erfgoed als hulpbron

Dit artikel beschrijft één van de thema’s in de Uitvoeringsagenda Faro. Deze agenda vormde in de periode 2023-2026 de basis voor de Subsidieregeling Faro en de werkzaamheden van het Programma Faro.

Introductie

Het Verdrag van Faro stelt dat behoud van cultureel erfgoed geen doel op zich is, maar ten goede moet komen aan de samenleving. We kennen in Nederland vooral de stimulerende rol van erfgoed in economische en ruimtelijke zin. Erfgoed geeft identiteit en karakter aan nieuwe ruimtelijke ontwikkelingen. Steden investeren in musea en erfgoedactiviteiten om zich aantrekkelijker te maken voor bedrijfsvestiging. Ook wordt in erfgoed geïnvesteerd ten behoeve van recreatie en toerisme. De relatie met het sociale domein is minder ontwikkeld. In de Uitvoeringsagenda Faro wordt daarom juist voor die relatie aandacht gevraagd.

Cultureel erfgoed activeert gemeenschappen. In wijken en dorpen kan cultureel erfgoed een middel zijn om sociale cohesie en integratie te bevorderen. Een gezamenlijke buurtactie om een oud schoolgebouw een nieuwe functie te geven, verbindt mensen met elkaar en aan de wijk. En aandacht voor het cultureel erfgoed van bijvoorbeeld migrantengroepen draagt bij aan erkenning en emancipatie. Erfgoed heeft daarmee ook een effect op welzijn en positieve gezondheid. Erfgoedbeoefening, als hobby of als vrijwilliger, heeft van zichzelf vaak al een sterke sociale component. De activiteit creëert sociale waarde, zo blijkt uit onderzoek. In het sociaal domein kan erfgoed dan ook worden ingezet voor sociale activatie en arbeidsparticipatie, bijvoorbeeld in de vorm van (fysiek) vrijwilligerswerk voor grote monumenten of in de archeologie.

Ambities

In de Uitvoeringsagenda Faro zijn door het erfgoedveld drie ambities genoemd om de relatie met het sociale domein te verkennen:

Sustainable Development Goals (SDG’s) als leidraad gebruiken voor het instrumenteel inzetten van erfgoed. Deze geven richting aan de doelstellingen van erfgoedinstellingen en helpen hen te sturen op maatschappelijke relevantie;
De relatie met beleidsmakers en instanties in het sociaal domein aanhalen, gericht op een beperkt aantal thema’s die later verder kunnen worden uitgebouwd. Te denken valt aan wijkaanpak, welzijn op recept en arbeidsparticipatie;
Welzijnseffecten van cultureel erfgoed als hulpbron beter benoemen, onderbouwen en zichtbaar maken. Dit helpt om de sociale waarde van erfgoedparticipatie beter te benutten en cultureel erfgoed te positioneren in het sociale domein.

Initiatieven

Met de subsidieregeling Faro zijn in totaal 70 initiatieven gefinancierd die aansluiten bij de 16 thema’s en de daarbij vermelde ambities in de uitvoeringsagenda. In dit kader zijn ook een aantal initiatieven gefinancierd die bijdragen aan een beleidsverandering volgens het Verdrag van Faro op het thema 'Erfgoed als hulpbron'.

Anno 2026

De verkenning van het onderwerp ‘Erfgoed als hulpbron voor het sociaal domein’ heeft de voorgaande jaren een groot aantal inspirerende praktijkvoorbeelden in beeld gebracht. Vaak gaat het om op zichzelf staande initiatieven van betrokken burgers, kunstenaars en erfgoedinstellingen zoals musea. Door het toenemend aantal praktijkprojecten ontstond ook behoefte aan verdiepend onderzoek en uitwisseling van ervaringen.

Waardevol en helend

Het Faro-initiatief 'Waardevol en helend' onderzoekt hoe Nederlandse erfgoedcollecties rond de zorg kunnen bijdragen aan het geestelijk en lichamelijk welzijn en de gezondheid van gemeenschappen en individuen. De vraag is hoe erfgoed enerzijds als helende hulpbron en anderzijds als partner in het sociale zorgdomein van waarde kan zijn. Binnen het project staan de omgang en ervaringen met trauma, ziekte en stigma centraal. Deelnemende organisaties zijn Erfgoed Collecties Erasmus Medisch Centrum, Florence Nightingale Instituut, Museum Kinderdorp Neerbosch, Museum van de Geest, Rijksmuseum Boerhaave, Universiteit van Amsterdam/Pulse Network Medical and Health Humanities. Begin 2026 is het project halverwege.

Van Gogh Europe

Ook het Faro-initiatief 'Van Gogh Europe - Erfgoed, natuur en mentaal welzijn' verkent hoe erfgoed kan bijdragen aan welzijn, zingeving en verbondenheid. Van Van Gogh Europe is een netwerk van 23 organisaties in Nederland, België, Frankrijk en Engeland die zich inzetten voor het erfgoed van kunstenaar Vincent van Gogh. Hun vraag is hoe erfgoedinstellingen, burgers, zorgorganisaties en natuurpartners kunnen samenwerken om nieuwe vormen van erfgoedbeleving te ontwikkelen die niet alleen gericht zijn op presentatie, maar op gedeeld eigenaarschap, inclusie en sociaal welzijn. Dit project is begin 2026 gestart.

Van Malta naar Faro

Met het Faro-initiatief 'Van Malta naar Faro' is verkennend onderzoek gedaan naar het benutten van de archeologie als samenwerkingspartner voor het sociaal domein. Drie archeologen concluderen onder andere dat archeologie en erfgoed in het algemeen goed benut kunnen worden in preventieve zorg en collectieve vormen van welzijnsbevordering. Meest kansrijk is dit op gemeentelijk niveau omdat daar de verantwoordelijkheid ligt voor zowel archeologie als welzijn en zorg. De in het onderzoek geïnterviewde betrokkenen werkzaam in het sociale domein staan open voor vernieuwing in preventieve zorg, hoewel financiering een uitdaging is.

SDG, ESG en Musea

Het initiatief 'SDG, ESG en musea' zoekt een gedeelde taal om de relatie tussen cultureel erfgoed en maatschappelijke doelen beter te duiden. De Sustainable Development Goals (SDG’s) en de Environmental, Social & Governance (ESG) principes bieden musea een bruikbaar kader om hun maatschappelijke ambitie inhoudelijk te onderbouwen (SDG) en om te communiceren met externe partijen, zoals het bedrijfsleven (ESG). Als het museale veld deze taal ook spreekt, kunnen duurzame partnerschappen met het bedrijfsleven ontstaan. Onderzocht wordt hoe bestaande SDG en ESG gereedschappen vertaald kunnen worden naar de dagelijkse realiteit van musea - groot en klein, en hoe zij deze kunnen toepassen in de eigen praktijk. Dit project is begin 2026 van start gegaan.

Vraag vanuit het sociale domein

Vrijwel alle initiatieven om de banden met het sociaal domein aan te halen, lagen de afgelopen jaren bij de erfgoedsector zelf. Er is nog geen echt actieve vraag vanuit beleidsontwikkelingen of voorzieningen in het sociale domein zelf. Zo is er bijvoorbeeld nog geen aansluiting gevonden bij initiatieven op het gebied van positieve gezondheid, zoals 'Erfgoed op Recept'. Ook bij individuele organisaties in het sociale domein is nog weinig inzet van cultureel erfgoed te bespeuren. Als cultuur ingezet wordt, dan is dat meestal beperkt tot de kunsten. Gebrek aan capaciteit en beperkte middelen lijken belangrijke redenen waarom het lastig is om vanuit het sociaal werk bruggen te slaan naar erfgoed.

Wel is de afgelopen periode aansluiting gevonden bij de Canon Sociaal Werk, getrokken door opiniemaker Jos van der Lans. Medio 2024 werd een symposium georganiseerd dat alle mogelijke verbindingen tussen sociaal werk en erfgoed onderzocht: Kan het verleden helpen?

In de praktijk

In het brede erfgoedveld bestaan al veel projecten die te maken hebben met erfgoedparticipatie waarvan anderen kunnen leren en die een inspiratie vormen voor ieder die te maken krijgt met erfgoed. In dit kader bestaan ook voorbeeldprojecten die illustreren hoe 'Erfgoed als hulpbron' uitgaande van het Verdrag van Faro werkt in de praktijk.

Meer weten

Uitvoeringsagenda Faro (p. 18-19).
Onderzoeksrapport Samen maatschappij zijn, de sociale waarde van erfgoedparticipatie, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
HERIWELL: Cultural Heritage as a Source of Societal Well-being in European Regions.
Essay Erfgoed als Middel, Frans Soeterbroek in opdracht van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Archeologie en het sociaal domein - Een verkenning van samenwerking voor een toekomstige participatieve praktijk, M.H. van den Dries, H. van Londen, M. van Poecke.
Artikel Sociale activering: Erfgoed biedt kansen voor sociaal werkers, Jeroen Overweel in het tijdschrift Sociale Vraagstukken.
Verslag van het symposium over erfgoed en sociaal werk: Kan het verleden helpen?, Canon Sociaal Werk.

Zie ook

Artikelen

Hoort bij deze thema's

Faro Erfgoedparticipatie

Specialist(en)

Machteld Linssen

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud