Faro - Erfgoedbewustzijn en educatie
Dit artikel beschrijft één van de thema’s in de Uitvoeringsagenda Faro. Deze agenda vormde in de periode 2023-2026 de basis voor de Subsidieregeling Faro en de werkzaamheden van het Programma Faro.
Introductie
Het Verdrag van Faro legt veel nadruk op het belang van bewustwording en educatie. Actieve inzet voor erfgoed vraagt immers ook om kennis en vaardigheden. Daarnaast is het creëren van bewustzijn rond de maatschappelijke waarde van erfgoed van belang. Erfgoed is onderdeel van het curriculum in primair en voortgezet onderwijs. Stimuleringsprogramma’s en lesmethoden maken kwalitatief goed erfgoedonderwijs mogelijk. Buitenschools zijn er voor diverse erfgoeddisciplines leertrajecten of werkplaatsen.
Ambities
Binnen het thema 'Erfgoedbewustzijn en educatie' staan in de Uitvoeringsagenda Faro de volgende ambities centraal:
- Bestaande programma’s continueren: Denk hier met name aan actuele ontwikkelingen in het onderwijs en de plek van kunst- en erfgoededucatie daarin. Het gaat dan om de herziening van de kerndoelen in het primair en voortgezet onderwijs en om het stimuleringsprogramma Cultuureducatie met kwaliteit.
- Nieuwe sporen verkennen: Naast de actuele beleidsvoornemens en programma's, zijn er ook nieuwe sporen om te verkennen. Denk bijvoorbeeld aan de Maatschappelijke Diensttijd en samenwerking met het wijkbureau of loket leefbaarheid en vrijwilligerscentrales en -platforms.
- Door ontwikkelen methodiek erfgoedwijsheid: Educatoren in het erfgoed maken gebruik van het door Hester Dibbits geïntroduceerde begrip "Erfgoedwijsheid". Zij bepleiten een nieuwe benadering van erfgoed in het onderwijs. Traditioneel is erfgoed een historische bron als voorbeeld van hoe het vroeger was. Bij erfgoedwijsheid is erfgoed een aanknopingspunt om met elkaar in gesprek te gaan, te leren een eigen mening te vormen en om te gaan met emoties en standpunten van anderen. Erfgoedwijsheid kijkt dus in de eerste plaats naar mensen, wie zij zijn en wat zij doen en denken. Voor veel leerlingen zijn dit actuele vragen die aansluiten bij een zoektocht naar de eigen culturele wortels en identiteit. Daarom past erfgoedwijsheid niet alleen bij geschiedenisles maar ook bij cultuureducatie, maatschappijleer en burgerschap.
Initiatieven
Met de subsidieregeling Faro zijn in totaal 70 initiatieven gefinancierd die aansluiten bij de 16 thema’s en de daarbij vermelde ambities in de uitvoeringsagenda. In dit kader zijn ook een aantal initiatieven gefinancierd die bijdragen aan een beleidsverandering volgens het Verdrag van Faro op het thema 'Erfgoedbewustzijn en educatie'.
Anno 2026
In Nederland is erfgoed onderdeel van het curriculum in primair en voortgezet onderwijs. Stimuleringsprogramma’s en lesmethoden maken kwalitatief goed erfgoedonderwijs mogelijk. Buitenschools zijn er voor diverse erfgoeddisciplines leertrajecten of werkplaatsen.
Monitor Cultuureducatie
De Monitor Cultuureducatie brengt de stand van zaken en de ontwikkelingen rondom cultuuronderwijs (kunst, cultuur en erfgoed) in het primair en voortgezet onderwijs in kaart. In de editie 2022-2023 van dit onderzoek valt te lezen dat erfgoed op de meeste basisscholen (96%) aan bod komt. Het vaakst als onderdeel van geschiedenis of aardrijkskunde (bij 69% van de scholen), maar op ruim de helft van de scholen ook binnen cultuuronderwijs of vakoverstijgende projecten en thema’s. Wel wordt er ten opzichte van andere cultuuruitingen relatief weinig tijd besteed aan erfgoed.
In 2022 besteedde 89% van de middelbare scholen aandacht aan cultureel erfgoed. Erfgoed heeft weliswaar geen eigen plaats in de huidige kerndoelen en eindtermen, maar maakt wel impliciet deel uit van het curriculum. De drie belangrijkste manieren waarop leerlingen in aanraking komen met erfgoedonderwijs is het bezoeken van musea (95% van de scholen), het bezoeken van monumenten (70%), of door gebruik te maken van de cultuurhistorische omgeving van de school (62%). Scholen hebben minder aandacht voor immaterieel erfgoed, archeologie of het bezoeken van archieven. Leerkrachten hebben vooral behoefte aan informatie over erfgoed in de eigen omgeving. Provinciale erfgoedhuizen, individuele erfgoedinstellingen of lokale initiatieven vullen dit grotendeels in.
Een nieuw curriculum
Sinds 2014 wordt gewerkt aan een nieuw curriculum met nieuwe kerndoelen. Na een serie adviezen zijn er in 2024 voor het eerst concrete conceptkerndoelen gepresenteerd. In de nieuwe concept kerndoelen primair onderwijs is erfgoed onderdeel van kerndoel 37B: De leerling verkent het ontstaan van kunstzinnige en cultuurhistorische uitingen.
En in het voortgezet onderwijs 42B: De leerling onderzoekt kunstzinnige en cultuurhistorische uitingen en de functie in de samenleving.
Er is samenhang met andere leergebieden, bijvoorbeeld: Het leergebied kunst en cultuur legt de verbinding met mens en maatschappij op het gebied van erfgoed, cultuur en het historisch perspectief van kunst.
Faro initiatieven
Het Faro initiatief ‘Lesmethode en nieuw perspectief voor omgang met historisch koloniaal erfgoed’ pakt twee binnen dit thema geformuleerde ambities op. Het zet in op het gebruik van de methode Emotienetwerken bij zowel een stedelijke archiefinstelling, als bij het vak aardrijkskunde in het voortgezet onderwijs.
Een voorbeeld van een nieuw spoor dat wordt verkend is het initiatief ‘Historische canon voor Sint Eustatius’. De initiatiefnemers willen de eigen geschiedenis van het Caribische eiland samen met de inwoners optekenen en ontsluiten via het lokale onderwijs. Op dit moment zijn de lessen vooral gevuld met informatie over de historie van Europees Nederland.
Drie andere initiatieven spelen in op een vraagstuk dat veel erfgoedorganisaties aan het hart gaat: de betrokkenheid van jongeren. De initiatiefnemers van ‘Jongeren in Beeld: een interdisciplinair onderzoek naar jongeren en hun relaties met archeologisch erfgoed’ gingen met ervaringsdeskundigen en jongeren in gesprek over de vraag waar de interesses van jongeren en informatie over archeologie elkaar kunnen versterken. Het initiatief ‘Jongerenparticipatie & erfgoed’ onderzocht de mogelijkheden om aan te haken bij het programma Maatschappelijke Diensttijd (MDT), zodat jongeren kunnen kennismaken met werken in het erfgoedveld en erfgoedorganisaties kunnen kennismaken met de blik van jongeren. Het initiatief ‘Ruimte voor nieuwe generaties’ laat Europese jongeren het narratief verrijken over erfgoed en herinneringen rondom oorlog, dictatuur en polarisatie.
Het initiatief ‘Samen het verhaal in’ past ook in dit rijtje, maar richt zich niet alleen op jongeren. Dit initiatief wil rondleidingen bij kleinere erfgoedinstellingen toegankelijker, boeiender en inclusiever maken door gidsen meer interactieve en beeldender manieren bij te brengen om hun verhaal te vertellen.
In de praktijk
In het brede erfgoedveld bestaan al veel projecten die te maken hebben met erfgoedparticipatie waarvan anderen kunnen leren en die een inspiratie vormen voor ieder die te maken krijgt met erfgoed. In dit kader bestaan ook voorbeeldprojecten die illustreren hoe 'Erfgoedbewustzijn en educatie' uitgaande van het Verdrag van Faro werkt in de praktijk.
Lijst van voorbeeldprojecten
Meer weten
- Uitvoeringsagenda Faro (p. 46-47).
- Emotienetwerken: erfgoed- en burgerschapseducatie in de 21e eeuw (2020), door Hester Dibbits.
- Website Emotienetwerken.
- Kennissynthese cultuurbeoefening, van LKCA en RCE. Samenvatting van actuele cijfers over de stand van zaken van erfgoedonderwijs in primair en voortgezet onderwijs (zie hoofdstuk ‘Aanbieders’).
Zie ook
ArtikelenSpecialist(en)
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 14 jul 2026 om 02:07.