Faro - Leefomgeving

Dit artikel beschrijft één van de thema’s in de Uitvoeringsagenda Faro. Deze agenda vormde in de periode 2023-2026 de basis voor de Subsidieregeling Faro en de werkzaamheden van het Programma Faro.

Introductie

Het huis om de hoek, de vergeten telefooncel, de wijk, de route van de processie, het park, de boerenkavels, de dijk, … Nederland is één groot erfgoedlandschap waarin verschillende tijdslagen samenkomen. Het gevoel van "thuis zijn” is sterk verbonden met dit landschap dat niettemin steeds opnieuw verandert. Het Verdrag van Faro roept overheden daarom op om inwoners inspraak en zeggenschap te geven over veranderingen in hun leefomgeving en om cultureel erfgoed te benutten in de ruimtelijke ordening en voor de kwaliteit van leven. In Nederland spelen grote maatschappelijke vraagstukken, die hun weerslag hebben op de leefomgeving. We moeten meer woningen bouwen, duurzame energie opwekken, water vasthouden, anders gaan boeren, et cetera. In de Uitvoeringsagenda Faro wordt de vraag gesteld hoe Nederland de verbondenheid van mensen met hun leefomgeving kan respecteren en benutten in deze toenemende dynamiek.

Ambities

In Nederland speelt cultureel erfgoed op verschillende manieren een rol bij ruimtelijke planvorming. Dit kan worden toegelicht aan de hand van de zogeheten sector-factor-vector-benadering, die in 2013 door het toenmalige Onderzoeksnetwerk Erfgoed en Ruimte is ontwikkeld. Deze benadering laat zien dat erfgoed kan worden ingezet als sector (gericht op instandhouding van erfgoed), als factor (onderdeel van de belangenafweging) en als vector (ontwerpprincipe voor het landschap van morgen). In dit rijtje mist nog het woord “actor”, om de stem van inwoners in alle rollen te benadrukken. Dit betreft de stem van gisteren, van de samenleving die het huidige cultuurlandschap heeft gevormd en verzorgd. De stem van nu, die er nieuwe betekenissen aan geeft. En de stem van morgen, waarbij niet alleen de fysieke kenmerken een rol spelen, maar ook het gebruik, de sociale relaties en gemeenschapskracht.

In de Uitvoeringsagenda Faro wordt de ambitie uitgesproken om inwoners meer te betrekken bij cultureel erfgoed in hun leefomgeving en ruimtelijke ontwikkelingen. Niet incidenteel, maar door processen, werkwijzen en instrumenten in te richten op samenwerking tussen overheden en inwoners, te beginnen met de grote ruimtelijke transities, de Omgevingswet en de Wijkaanpak. Daarbij worden de volgende aandachtspunten meegegeven:

Wegwijs in het participatieveld: Biedt inwoners en ambtenaren inzicht in de mogelijkheden tot participatie en help ze met passende werkvormen, procedures e.d. Maak participatie praktisch uitvoerbaar;
Erfgoed voor en door mensen: Laat inwoners in eigen woorden benoemen wat voor hen erfgoedwaarde heeft (community mapping) en benut hun kennis en kunde. Maak daarbij verbindingen met zaken als sociale cohesie, groene leefomgeving en gezondheid;
Open voor alle perspectieven: Ga actief op zoek naar gesprekspartners die je normaal niet snel hoort;
Van transactie naar relatie: Investeer in echte relaties met inwoners i.p.v. pop-up contacten. Dat vraagt om meer erfgoedambtenaren en wederkerigheid in de relatie;
Actieve co-creatie: Blijf niet praten over participatie, maar doe al lerend meer ervaring op, zowel in beleidsvorming als uitvoering;
Betrokkenheid inwoners als procesverplichting: Ontwikkel nieuwe planregels of instrumenten voor processen, zodat inwoners vroegtijdig kunnen meepraten of meebeslissen over planvorming op plekken die zij van betekenis vinden.

Initiatieven

Met de subsidieregeling Faro zijn in totaal 70 initiatieven gefinancierd die aansluiten bij de 16 thema’s en de daarbij vermelde ambities in de uitvoeringsagenda. In dit kader zijn ook een aantal initiatieven gefinancierd die bijdragen aan een beleidsverandering volgens het Verdrag van Faro op het thema 'Leefomgeving'.

Anno 2026

De lang verwachte nieuwe Omgevingswet is 1 januari 2024 in werking getreden. In de Uitvoeringsagenda Faro werd dit als een kans gezien om de betrokkenheid van inwoners bij de leefomgeving opnieuw vorm te geven. Deze kans werd ook vroegtijdig gesignaleerd door Erfgoedvereniging Heemschut en de Nederlandse Archeologievereniging AWN. Samen verzorgden zij al in 2023 cursussen en een handreiking voor hun achterban. Belangrijke achterliggende boodschap was dat vrijwilligers eerder van zich moeten laten horen en niet pas als erfgoed daadwerkelijk bedreigd wordt. Ze moeten ook bij het opstellen van omgevingsvisies, - plannen en -programma’s bij gemeenten erfgoed op de kaart zetten. In 2026 verzorgde Heemschut rond de gemeenteraadsverkiezingen opnieuw cursussen met een nieuwe handreiking, de Routegids ‘Invloed op Erfgoed’.

Participatie bij bescherming van cultureel erfgoed

Met de bundeling van alle ruimtelijke ontwikkelingen in één Omgevingswet, worden bij ruimtelijke ontwikkelingen alle belangen integraal gewogen. Actuele informatie over de aantoonbare en te verwachten cultuurhistorische waarden is daarbij een belangrijke voorwaarde. Een groeiend aantal gemeenten maakt gebruik van lokale kennis van bijvoorbeeld historische kringen en vrijwillige archeologen bij het opstellen van hun cultuurhistorische waardenkaarten. Ook bij beschermingsprogramma’s, zoals het aanwijzen van gemeentelijke monumenten, is steeds vaker sprake van een participatief proces. LSA Bewoners onderzocht hoe actieve bewoners zelf erfgoedwaarden in kaart kunnen brengen en deze borgen in processen van behoud en ontwikkeling. Daarmee wordt een voorzichtige trend zichtbaar dat participatie bij de bescherming van cultureel erfgoed steeds meer gemeengoed wordt. De RCE start in 2026 een onderzoek naar de omgang met betekenisvolle plekken. De rijksdienst wil onderzoeken of de zeggenschap van de betekenisgevers van deze zogeheten lieux de memoires versterkt kan worden in de ruimtelijke ordening, bijvoorbeeld met een procesverplichting in het omgevingsplan.

Participatie bij erfgoedopgaven in transities

Betrokkenheid van inwoners bij erfgoedopgaven in grote ruimtelijke transities rond water, klimaat en landelijk gebied, lijkt nog minder ver ontwikkeld. Niettemin zijn in 2026 meerdere Faro-initiatieven gestart die hierin een verschil proberen te maken. Ze zoeken naar praktische handvatten om samen met inwoners erfgoed zichtbaar te maken en als belang te positioneren in ruimte vraagstukken. De gemeente Hilversum onderzoekt hoe met de inwoners benoemde historische karakteristieken een plek kunnen krijgen in lokale planvorming. De Federatie Instandhouding Monumenten organiseert als experiment een burgerberaad rond het vraagstuk ‘een straatje erbij’. De RCE modelleert het instrument Serious game voor lokale vraagstukken die het erfgoed raken, zoals klimaatadaptatie. In Overijssel verkent het initiatief ‘Wijken met wortels’ welke waarden burgers belangrijk vinden bij het vergroenen van de bestaande woon- en leefomgeving. In de Achterhoek gaat het initiatief ‘Erf(goed) van de toekomst’ van start naar mogelijkheden voor woningbouw op boerenerven voor starters op de woningmarkt.

Wijkaanpak

De ambitie met betrekking tot de Wijkaanpak is het meest opgepakt en wordt geadresseerd door meerdere Faro-initiatieven die zich richten op behoud en ontwikkeling van wijken en buurten. Enkele daarvan zitten op het snijvlak met het thema ‘Waarderen’. De eerste stap is hier co-waarderen, waarbij beroepsmatig en niet-beroepsmatig betrokkenen sámen een onderbouwde visie geven op de waarde van een wijk. Daarbij gaat het niet alleen om de fysieke kant, zoals objecten, gebouwen en pleinen, maar ook om de sociale structuren. Hoe worden de (soms verborgen) waarden van de wijk gebruikt? Welke routes kiezen bewoners? Wat laten ze aan hun bezoek zien? Wie maken de wijk? En wie zetten zich in voor identiteit, leefbaarheid en sociale weerbaarheid? Twee Faro-initiatieven verkennen dit bredere erfgoedbegrip: ‘Reizend Leercircus; de impact van nieuw immaterieel erfgoed op de leefomgeving’ in Rotterdam en ‘Poelenburg Peldersveld: buurtdragers en buurtmakers’ in Zaanstad. Hun ervaringen wijzen uit dat een gemeenschappelijke taal ontstaat met de professionele wijkvernieuwers. Dit vergemakkelijkt het gesprek met bewoners over de identiteit en toekomst van de wijk.

Beleidsmatige en organisatorische koppeling

Op nationaal en lokaal niveau ontbreekt het nog aan een beleidsmatige en organisatorische koppeling met Nationaal Programma Leefbaarheid en Veiligheid (NPLV). Dit programma richt zich op een verbetering van de leefbaarheid en veiligheid van twintig kwetsbare gebieden, in negentien gemeenten. Cultureel erfgoed is in dit nationale programma geen onderwerp waarvoor aandacht of actie wordt gevraagd. Het College van Rijksbouwmeester en Rijksadviseurs (CRa) bepleitte in zijn publicatie Tien adviezen voor leefbare en veilige wijken (januari 2025) wel om erfgoed- en gemeenschapswaarden onderdeel te laten zijn van een brede afweging van kosten en baten van de verschillende opties voor wijk- en buurtvernieuwing (sloop-nieuwbouw in bestaande opzet, verdichting, renovatie). De RCE liet in 2025 een verkenning doen naar Erfgoed en leefbaarheid.

In de praktijk

In het brede erfgoedveld bestaan al veel projecten die te maken hebben met erfgoedparticipatie waarvan anderen kunnen leren en die een inspiratie vormen voor ieder die te maken krijgt met erfgoed. In dit kader bestaan ook voorbeeldprojecten die illustreren hoe 'Leefomgeving' uitgaande van het Verdrag van Faro werkt in de praktijk.

Meer weten

Uitvoeringsagenda Faro (p. 22-24).
Bundel Erfgoed is mensenwerk, samen verder met Faro in de leefomgeving, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Publicatie ‘Terloops erfgoed' – van verhaal naar ontwerp, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Handreiking Landschap en participatie in de gemeentelijke omgevingsvisie, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Handreiking voor historische verenigingen Omgaan met de omgevingswet, Erfgoedvereniging Heemschut.
Tien adviezen voor leefbare en veilige wijken, College van Rijksadviseurs.
Almere Heritage Cube: An Assesment Framework for Participatory Heritage Valorisation in Almere, L.G.K. Spoormans en Deniz Ikiz.
Post65 en waarderingsparticipatie, een verkenning van de praktijk, Erfgoedvereniging Heemschut.
Verkenning Erfgoed en leefbaarheid: Lessen voor de wijkaanpak?, Teun van den Ende en Marcel Ijsselsteijn.
De praktijkgids voor levend Erfgoed, Nicole van Dijk.
Rapport Buurtdragers in Poelenburg-Peldersveld Zaandam, van NIO Stedelijk Onderzoek & Advies.
Standpunt: Wat als bewoners bepalen wat erfgoed is, LSA bewoners.
Praktijkvoorbeeld: Expeditie over de Maas.
Praktijkvoorbeeld: Kerkenvisies.

Zie ook

Artikelen

Kerkenvisies, een integrale visie

Hoort bij deze thema's

Faro Erfgoedparticipatie

Specialist(en)

Frank Altenburg

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud