Faro - Ondersteuning erfgoedparticipatie
Dit artikel beschrijft één van de thema’s in de Uitvoeringsagenda Faro. Deze agenda vormde in de periode 2023-2026 de basis voor de Subsidieregeling Faro en de werkzaamheden van het Programma Faro.
Introductie
De zorg voor erfgoed is een gedeelde verantwoordelijkheid van de samenleving en geïnstitutionaliseerde erfgoedzorg. In het Verdrag van Faro staat de samenleving centraal. Mensen zijn immers de bron en gebruiker van cultureel erfgoed. Het verdrag van Faro roept daarom overheden, kennis- en ondersteunende organisaties op samen te werken met erfgoedgemeenschappen en hun initiatieven te steunen. Om het eigenaarschap van de samenleving te ondersteunen, zijn uitwisseling van kennis en intensievere verbindingen nodig tussen burgerinitiatieven, erfgoedvrijwilligers, -gemeenschappen en -professionals, erfgoed- en maatschappelijke instellingen, ondernemers en overheden.
Ambities
Dit thema in de Uitvoeringsagenda Faro richt zich op de vraag hoe beoefenaars van erfgoed beter ondersteund kunnen worden. Bij beoefenaars kun je denken aan molenaars, heemkundekringen, de mensen die elk jaar het bloemencorso mogelijk maken of bijvoorbeeld het Diwali festival, gemeenschapsarchieven zoals het Moslimarchief, particuliere musea en vrijwillige archeologen. Rond het thema Ondersteuning Erfgoedparticipatie vormde zich een coalitie van provinciale erfgoedhuizen, kennisinstellingen en vrijwilligersorganisaties. Zij formuleerden vier ambities. De professionele en vrijwilligersorganisaties in de erfgoedcoalitie willen de praktijk ondersteunen door:
- Mensen te verbinden, binnen en buiten het erfgoedveld;
- Informatie, kennis en instrumenten onderling te delen, breder te verspreiden en waar nodig te ontwikkelen of verrijken samen met de gebruikers;
- Coaching aan te bieden op het gebied van participatie voor o.a. erfgoedvrijwilligers en burgerinitiatieven;
- feiten en cijfers te verzamelen over erfgoedvrijwilligers, -gemeenschappen en burgerinitiatieven voor beleidsvorming.
Initiatieven
Met de subsidieregeling Faro zijn in totaal 70 initiatieven gefinancierd die aansluiten bij de 16 thema’s en de daarbij vermelde ambities in de uitvoeringsagenda. In dit kader zijn ook een aantal initiatieven gefinancierd die bijdragen aan een beleidsverandering volgens het Verdrag van Faro op het thema 'Ondersteuning erfgoedparticipatie'.
Anno 2026
Aan deze ambities is vanaf 2023 op verschillende manieren gewerkt, onder meer vanuit de subsidieregeling die verbonden was aan de Uitvoeringsagenda Faro.
Kennisdeling
Twee Faro initiatieven zetten zowel in op de ambitie verbinden (1) als op de ambitie kennis delen (2). Het initiatief OPEN Kennisbank ontsluit de kennis van de verschillende provinciale erfgoedhuizen op een centrale plek. De kennisbank is bedoeld voor erfgoedvrijwilligers, -gemeenschappen, -professionals en studenten. Gebruikers kunnen ook eigen thema’s en kennis aan de kennisbank toevoegen. Er wordt samenwerking gezocht met opleidingen en met bijvoorbeeld partijen die praktische erfgoedkennis beheren over archeologie, molens, landschappen, etc.
Vanuit CBG Centrum voor familiegeschiedenis is het initiatief gekomen voor een Onderzoeksnetwerk Familiegeschiedenis en Migratie. Voor gemeenschappen met een migratieachtergrond is familieonderzoek complex omdat de gebruikelijke onderzoeksroutes onvoldoende opleveren. Kennis en informatie over voorouderonderzoek is aanwezig bij historische en genealogische verenigingen, particuliere onderzoekers en geïnteresseerden uit de gemeenschappen, bij erfgoedinstellingen en universiteiten. De meest specialistische kennis is vaak aanwezig bij mensen die gedreven worden door persoonlijke belangstelling of betrokkenheid. Door het faciliteren van netwerkbijeenkomsten wordt kennis gedeeld vanuit diverse disciplines, perspectieven en belangen, wat ruimte biedt aan bottom-up invalshoeken.
Daarnaast zijn er andere initiatieven die specifiek inzetten op de ambitie kennis en instrumenten onderling delen (2). De training Expeditie Nieuwe Gezichten heeft als doel om lokale erfgoedorganisaties te ondersteunen in hun zoektocht naar meer vrijwilligers en mensen met nieuwe kennis en vaardigheden te inspireren. Het initiatief ‘Samen het Verhaal in’ verzorgt trainingen voor rondleiders bij kleine erfgoedorganisaties in beeldende en verhalende vormen van informatieoverdracht om aansluiting te vinden bij een diverser publiek. Om het thema (arbeids)beperking in het archeologisch werkveld beter bespreekbaar te maken wordt een workshop ontwikkeld voor werknemers en werkgevers in de archeologie.
Coaching
Inzet op dit thema vond ook plaats buiten de subsidieregeling om. Sinds 2023 is in elke provincie een erfgoedparticipatiecoach actief. Deze coaches helpen erfgoedgemeenschappen en vrijwilligers bij het zoeken naar financiering, het opzetten van een activiteit en vraagstukken rond diversiteit. Ondertussen is er ook specifiek aandacht voor de ondersteuning van immaterieel erfgoed-gemeenschappen. Dit is een concrete invulling van ambitie 3 op provinciaal niveau. Een overzicht van ondersteuning op lokaal niveau ontbreekt nog.
Feiten en Cijfers
De vierde ambitie zet in op dataverzameling. RCE en het Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland (KIEN) hebben de Monitor erfgoedbeoefening ontwikkeld. Hiermee wordt periodiek in kaart gebracht hoeveel mensen zich in hun vrije tijd actief inzetten voor erfgoed en welke activiteiten zij ondernemen. Deze monitor geeft ook inzicht in de verschillende erfgoeddomeinen. Met name op het gebied van immaterieel erfgoed ontbraken deze cijfers tot nu toe. Daarnaast brengen we in deze monitor ook de netwerken, betekenisgeving en ondersteuningsbehoefte van erfgoedbeoefenaars in kaart. De Monitor Erfgoedbeoefening vormt daarmee een aanvulling op eerder onderzoek.
Daarnaast is kwalitatief onderzoek verricht naar erfgoedgemeenschappen in de gemeente Gouda. Als vervolg hierop werkt de Hogeschool van Amsterdam aan het project ‘Lokale erfgoedgemeenschappen in beeld’. In dit project worden samen met erfgoedprofessionals digitale hulpmiddelen ontwikkeld om erfgoedgemeenschappen te vinden en daar volgens het Faro-gedachtengoed in het lokale beleid vervolgacties aan te geven.
Bestuurlijke afspraken
In de Bestuurlijke Afspraken Cultuurbeoefening (BAC) 2025–2028, onderstrepen Rijk, provincies en gemeenten nogmaals het belang van een sterk ecosysteem voor cultuurbeoefening. Een goed functionerende ondersteuningsstructuur voor aanbieders en beoefenaars is daar een belangrijk onderdeel van. In dit kader heeft onderzoeksbureau Blueyard in een rapportage het rijksgefinancierde deel van de landelijke ondersteuningsstructuur in kaart gebracht langs vier functies: kennisontwikkeling, beleidsondersteuning, deskundigheidsbevordering en netwerkvorming. Het onderzoek laat zien dat ondersteuningsfuncties aanwezig zijn, maar versnipperd zijn georganiseerd: zonder duidelijke rolverdeling, met beperkte samenhang tussen landelijk, provinciaal en lokaal niveau, en met een gebrekkige vertaling van kennis naar de praktijk. Blueyard pleit daarom voor een beter organisatie van het stelsel: een heldere rolverdeling, een coördinerende systeemregie, een gezamenlijke kennisagenda en duidelijke keuzes over wat landelijk en wat regionaal wordt belegd.
In de praktijk
In het brede erfgoedveld bestaan al veel projecten die te maken hebben met erfgoedparticipatie waarvan anderen kunnen leren en die een inspiratie vormen voor ieder die te maken krijgt met erfgoed. In dit kader bestaan ook voorbeeldprojecten die illustreren hoe 'Ondersteuning erfgoedparticipatie' uitgaande van het Verdrag van Faro werkt in de praktijk.
Lijst van voorbeeldprojecten
Meer weten
- Uitvoeringsagenda Faro (p. 48-49).
- Monitor Erfgoedbeoefening, RCE en KIEN (2025).
- Cultuurparticipatie in Cijfers (2024) - editie 2026, Boekmanstichting
- Kennissynthese Cultuurbeoefening: een verzameling van twaalf jaar Nederlands onderzoek over cultuurbeoefening op school en in de vrije tijd, LKCA en RCE (2026).
- Verkenning erfgoedgemeenschappen.
- https://www.erfgoedvrijwilliger.nl/
- OPEN Kennisbank.
- Regie gezocht: van versnippering naar samenhang - Onderzoek naar de ondersteuningsstructuur voor cultuur- en erfgoedbeoefening, Blueyard (2026).
Zie ook
ArtikelenSpecialist(en)
Deze pagina is voor het laatst bewerkt op 14 jul 2026 om 02:07.