Faro - Waarderen van erfgoed

Dit artikel beschrijft één van de thema’s in de Uitvoeringsagenda Faro. Deze agenda vormde in de periode 2023-2026 de basis voor de Subsidieregeling Faro en de werkzaamheden van het Programma Faro.

Introductie

Wie bepaalt wat cultureel erfgoed is en de waarde ervan? Erfgoeddeskundigen zijn hiervoor opgeleid en maken gebruik van vastgestelde waarderingscriteria. Maar, het Verdrag van Faro benadrukt juist dat cultureel erfgoed ontstaat in een doorlopend sociaal cultureel proces waarin mensen en hun opvattingen centraal staan. Iedereen heeft het recht te benoemen wat diens erfgoed is en daar betekenis aan te geven. In de lijn van Faro is het benoemen en waarderen van erfgoed dan ook veel meer een gezamenlijk proces van erfgoeddeskundigen en erfgoedgemeenschappen. De waarden die deskundigen aan erfgoed toekennen, kunnen immers verschillen van de waarden die ervaren worden door mensen die het erfgoed dragen, maken, gebruiken of beleven. Ook kan de betekenis van erfgoed in de loop der tijd veranderen door nieuwe inzichten en maatschappelijke ontwikkelingen.

Wat vinden erfgoeddeskundigen van deze benadering? Enerzijds leven er nog vragen. Bijvoorbeeld over de rol van de expert en de besluitvorming in gezamenlijke processen. Of over de gevolgen voor schaarse (financiële) voorzieningen en de vertaling naar beschermende regels voor erfgoed. Anderzijds zien deskundigen het ook als een verrijking. Een gezamenlijk proces levert meer kennis op over erfgoed, draagt bij aan nieuwe verhalen en perspectieven en zorgt voor een meer divers erfgoedveld. Zo zien zij kansen voor groepen in de samenleving die op dit moment hun perspectief en erfgoed onvoldoende terugzien in het reguliere beleid van overheden en in erkende collecties van instellingen.

In toenemende mate wordt in het erfgoedveld daarom gewerkt met een vorm van co-waarderen. Dit is een traject of continu proces waarin niet-beroepsmatig betrokkenen sámen met erfgoedinstellingen/overheden een onderbouwde visie geven op de waarde van een object of collectie. Daarbij gaat het om een samenwerking op basis van gelijkwaardigheid met ruimte voor verschillende betekenissen en waarden. Co-waarderen kan deel uitmaken van besluitvormingsprocessen over collectievorming, aanwijzingsprogramma’s en publieksactiviteiten.

Ambities

Doel van de Uitvoeringsagenda Faro was om te stimuleren dat meer ervaring wordt opgedaan met co-waarderen. Dit kon door te experimenteren met andere waarderingsprocessen, criteria en beschermingsvormen. Door deze praktijkervaringen te evalueren en onderling te delen, was het doel bij te dragen aan schoolvorming, de ontwikkeling van praktische instrumenten, aanpassingen in beleid, regelgeving, financieringsvoorwaarden, etc. Ook was de ambitie om meer kennis op te doen over ervaringen van participanten en de effecten van co-waarderen op gemeenschappen.

Initiatieven

Met de subsidieregeling Faro zijn in totaal 70 initiatieven gefinancierd die aansluiten bij de 16 thema’s en de daarbij vermelde ambities in de uitvoeringsagenda. In dit kader zijn ook een aantal initiatieven gefinancierd die bijdragen aan een beleidsverandering volgens het Verdrag van Faro op het thema 'Waarderen van erfgoed'.

Anno 2026

Koploper in de ontwikkeling van co-waarderen zijn de musea. Bij musea was al eerder een beweging ontstaan die zocht naar vormen van co-waarderen bij collectievorming en -presentatie. Samen met Faro Vlaanderen en later ook met het HeritageLab van de Reinwardt Academie heeft de RCE onder de vlag van Faro hiervoor een lerend netwerk opgezet, waarin ca 300 mensen hebben deelgenomen. Medewerkers van musea en andere erfgoedinstellingen wisselden binnen dit netwerk praktijkervaringen uit over co-waarderen en ontwikkelden samen inzichten en instrumenten. Ook is het thema co-waarderen de afgelopen jaren een terugkerend thema geweest op de landelijke Kennisdag Roerend Erfgoed van de RCE en de Museumvereniging. Bij de ErfgoedAcademie werd een lab georganiseerd rond dit thema. En bij rijkssubsidiefondsen zijn co-creatie en co-waarderen inmiddels belangrijke uitgangspunten voor nieuwe regelingen.

De opgedane praktijkkennis uit de beginperiode van het lerend netwerk is deels terug te vinden in het kennisbankartikel Waarderen van erfgoed - co-waarderen. Verdere consolidatie van de kennis vindt in 2026 plaats onder leiding van de Reinwardt Academie met een serie webinars voor professionals en studenten. Doel is de kennis te laten landen in het onderwijs en daarvoor ook ondersteunend lesmateriaal te ontwikkelen.

Erfgoed in de leefomgeving

Bij erfgoed in de leefomgeving was co-waarderen een nog minder bekend fenomeen. Maar ook hier wordt steeds vaker aan inwoners gevraagd input te leveren voor gebiedsbiografieën, archeologische en cultuurhistorische waardenkaarten en lokale onderzoeksagenda’s. Deze participatie is nog vooral een eerste kennismaking met co-waarderen en (nog) niet altijd gestoeld op een gelijkwaardige samenwerking. Een belangrijke impuls is de afgelopen jaren uitgegaan van het programma Post65 van de RCE. Met hulp van Faro hebben de RCE, een aantal gemeenten en de Rijksgebouwendienst geëxperimenteerd met co-waarderen bij het waarderen en verrijken van monumenten uit de periode 1965-1990. In handreikingen voor inventariserend waardeonderzoek van gebouwen en woonwijken wordt tegenwoordig vrijwel zonder uitzondering het belang van participatie en co-waarderen benadrukt.

Processen en werkwijzen

De afgelopen jaren is vooral veel kennis ontwikkeld over het “hoe” van co-waarderen in verschillende erfgoeddomeinen. Er is veel aandacht geweest voor andere processen en werkwijzen bij het waarderen van erfgoed en voor het uitwisselen van ervaringen. Bevindingen zijn opgetekend in artikelen, verslagen en tools. Het wiel hoeft niet langer steeds opnieuw te worden uitgevonden, voorbeelden en hulpmiddelen zijn aanwezig, en deskundigen weten elkaar te vinden voor advies. De initiële uitdaging is uitgegroeid tot een blijvende beweging.

Meerstemmige betekenissen

Een belangrijk gevolg van de samenwerking met gemeenschappen en inwoners in co-waarderingsprocessen is echter ook dat bestaande opvattingen over erfgoedwaarden worden verrijkt en verbreed. Gebouwde en museale objecten krijgen meerstemmige betekenissen door verhalen en herinneringen. Daarmee ontstaat ook behoefte aan een meer dynamisch erfgoedbegrip dat ruimte laat voor nieuwe betekenissen en aanpassingen in de toekomst. Ook nieuwe vormen van erfgoed komen in beeld, zoals street art, en sociale waarden zoals geitenpaadjes in de wijk of de manier waarop mensen er samenleven. Op termijn zal dit wellicht nog meer gaan doorklinken in in taak- en rolopvattingen van erfgoeddeskundigen, registratiesystemen, en in algemeen gehanteerde waarderingscriteria en -processen. Onderzoek naar de ervaringen van participanten en lange termijn effecten op gemeenschappen staat nog in de kinderschoenen en kan de ontwikkeling van co-waarderen in de toekomst nog verder brengen.

In de praktijk

In het brede erfgoedveld bestaan al veel projecten die te maken hebben met erfgoedparticipatie waarvan anderen kunnen leren en die een inspiratie vormen voor ieder die te maken krijgt met erfgoed. In dit kader bestaan ook voorbeeldprojecten die illustreren hoe 'Waarderen van erfgoed' uitgaande van het Verdrag van Faro werkt in de praktijk.

Meer weten

Uitvoeringsagenda Faro (p. 26-27).
Inspiratiedocument Samen betekenis geven aan een monument, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Faro onderzoek Ken de spelers en hun positie op het speelveld, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Verkenning Participatief Waarderen, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed.
Handleiding Landschap en participatie in de gemeentelijke Omgevingsvisie.
Post65 en waarderingsparticipatie, een verkenning van de praktijk, Erfgoedvereniging Heemschut.
Almere Heritage Cube: An Assesment Framework for Participatory Heritage Valorisation in Almere, L.G.K. Spoormans en Deniz Ikiz.
Artikel Erfgoed waarderen doe je samen!, Vlaams Steunpunt voor Cultureel Erfgoed.
Rapport Graffiti en Street art, nieuwe vormen van cultureel erfgoed!, A. Stolyarova, N. Kuipers en L. Cruickshanks.
Praktijkvoorbeeld: Verzamelproject NS.

Zie ook

Artikelen

Waarderen van erfgoed - co-waarderen

Hoort bij deze thema's

Faro Erfgoedparticipatie

Specialist(en)

Verbeteringen, vragen of opmerkingen?Geef een inhoudelijke verbetering door, stel een vraag of maak een opmerking via het contactformulier.

Inhoud