Gereedschapskist verdichten - Erfgoed in het planproces

Introductie

Bij een gebiedsontwikkeling is het belangrijk om erfgoed tijdig mee te nemen in het planproces. Hoe doe je dat? Hoe zorg je ervoor dat de kernkwaliteiten van het gebied omarmd en versterkt worden tijdens de planvorming? Hoe kun je bij belanghebbenden draagvlak voor de erfgoedwaarden creëren? Op deze pagina zijn diverse instrumenten verzameld waarmee zulke vragen beantwoord worden.

Dit artikel maakt deel uit van de Gereedschapskist Verdichten.
Voor vier verschillende onderwerpen worden instrumenten, publicaties en praktijkvoorbeelden gedeeld die helpen om tot een erfgoedinclusief resultaat te komen in drie typen gebieden: naoorlogse wijken, beschermde stads- en dorpsgezichten en dorpen met rijksmonumenten en/of grenzend aan bijzondere cultuurlandschappen.

Algemene kennis en instrumenten

Wie brengt wanneer erfgoed in tijdens het planproces?

Erfgoed zou in elk stadium van het planproces onderwerp van gesprek moeten zijn, vanaf het opstellen van omgevingsvisie en omgevingsplan, tot het ontwerp van de ruimtelijke ingreep, tot de verlening van de vergunningen. Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) heeft een routekaart ontwikkeld voor hoe waarden in te brengen in een planproces. Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord-Holland geeft praktische tips voor het inbrengen van erfgoed aan de Omgevingstafel.

Website Planbureau voor de Leefomgeving - Routekaart - Waarden adresseren in het planproces
Website Steunpunt Cultureel Erfgoed Noord-Holland - Erfgoed aan de Omgevingstafel

Sturen op ontwerpkwaliteit als opdrachtgever

De handreiking 'Werken aan goede plannen' biedt een stappenplan voor opdrachtgevers, onder meer van woningbouwprojecten, met instrumenten die per stap ingezet kunnen worden.

Website provincie Groningen - Handreiking 'De vanzelfsprekende opgave, werken aan goede plannen'

Sturen op omgevingskwaliteit als gemeente

De Omgevingswet geeft gemeenten de vrijheid om een adviesstelsel omgevingskwaliteit in te richten dat past bij de eigen cultuur en ambities. De publicatie van FRK, VNG en RCE is een handreiking en hulpmiddel voor het instellen van de gemeentelijke adviescommissie en andere adviseurs voor omgevingskwaliteit.

Publicatie FRK, VNG, RCE - Handreiking - Adviesstelsel Omgevingskwaliteit
Publicatie VNG - Model Verordening op de gemeentelijke adviescommissie o.a. monumenten

Erfgoed benutten om bewoners te betrekken in het participatieproces

De Omgevingswet gaat uit van participatie, waarbij belanghebbenden (burgers, bedrijven, maatschappelijke organisaties en bestuursorganen) in een vroegtijdig stadium betrokken worden bij het proces van de besluitvorming over een activiteit, zoals een gebiedsontwikkeling. Een historisch verhaal is een goed startpunt voor een gesprek over de kernkwaliteiten van het gebied. Op de website van RCE worden hiervoor enkele hulpmiddelen geboden. De publicatie 'Onze plek' gaat over het voeren van gesprekken met bewoners over kernkwaliteiten van gebieden. De bijlage bevat gesprekstechnieken voor dergelijke gesprekken.

Website RCE - Participatie en de omgevingswet
Publicatie OCW - 'Onze plek' - over de cultuur van de leefomgeving
Artikel over 'Onze plek' - Ruimtelijk ingrijpen, kijk dan eerst naar de sociale samenhang

Naoorlogse gebieden

Aanbevelingen voor het sturen op samenhang en structuur in naoorlogse gebieden

Kenmerkend voor naoorlogse gebieden zijn de structuren (water-, groen- , bebouwingstructuur) en de samenhang daartussen. Maar hoe behoud je de samenhang als er verspreid door de wijk meerdere woningbouwprojecten worden gerealiseerd? De Nijl Architecten heeft aan de hand van eigen praktijkvoorbeelden aanbevelingen geformuleerd voor instrumenten die ingezet kunnen worden bij het sturen op samenhang en structuur. Voorbeelden zijn een verkavelingsplan of plan voor de buitenruimte.

Publicatie De Nijl Architecten - Voorbeeldproces erfgoedinclusief inbreiden in een naoorlogse wijk

Herstructurering van naoorlogse wijken

In het kader van het programma Mooi NL is de handreiking 'Woonwijken van de toekomst' opgesteld. De handreiking beschrijft een stappenplan voor herstructurering van naoorlogse woonwijken (HER-cirkel). Dit begint met het ontrafelen van de integrale opgave, vervolgens een ontwerpverkenning en tot slot worden de transitiepaden uitgestippeld. In de analyse worden zowel de oorspronkelijke ontwerpprincipes als de huidige situatie belicht.

Publicatie Mooi NL - Handreiking Woonwijken van de toekomst: vormgeven aan de naoorlogse wijken in transitie

Beschermde stads- en dorpsgezichten

Van ontwerpatelier naar ontwikkelvisie voor beschermd dorpsgezicht

Een ontwerpatelier kan ingezet worden om tot een breed gedragen ontwikkelvisie voor een beschermd gezicht te komen. Dit is gedaan voor de beschermde dorpsgezichten Vlieland en Rincon (Bonaire). Aan de hand van een bewonersbijeenkomst en een ontwerpsessie met professionals is inzicht verkregen in de kernkwaliteiten van het beschermde dorpsgezicht en, kijkend naar de opgaven die spelen (o.a. woonopgave), gekomen tot een visie en kader voor de toekomstige inrichting van het beschermde dorpsgezicht. Op Vlieland worden de kernwaarden vastgelegd in het omgevingsplan en wordt de ontwikkelvisie onderdeel van de nota omgevingskwaliteit.

Kennisbankartikel RCE - volgt binnenkort
Website PetersenDaan - Kwaliteitskader beschermd dorpsgezicht Oost-Vlieland
Stichting Cocari - Input kwaliteitsdocument beschermd dorpsgezicht Rincon
Stichting Cocari - Beschermd dorpsgezicht Rincon

Toevoegen van erfgoedinclusieve hoogbouw

Aanbevelingen voor de stedenbouwkundige inpassing en het proces van erfgoedinclusieve hoogbouw in/nabij beschermde stads- en dorpsgezichten.

Publicatie RCE - Volgt binnenkort.
Voorbeeld hoogbouwvisie Deventer - Visie op hoger bouwen, gemeente Deventer
Voorbeeld hoogbouwvisie Groningen - Handboek hoger bouwen

Bewonersinitiatieven in de openbare ruimte ondersteunen als gemeente

Verdichting in het beschermde stads- en dorpsgezichten vraagt extra aandacht voor de leefbaarheid. Veel bewoners willen zich inzetten voor ‘hun’ beschermd stads- of dorpsgezicht. Het cultureel erfgoed gaat zo meer leven. Gemeenten die dergelijke bewonersinitiatieven in de openbare ruimte willen ondersteunen, kunnen dat doen via inspraak, co-creatie of een beheerplan. Dit stappenplan zet de mogelijkheden op een rij en bevat veel inspirerende en leerzame praktijkvoorbeelden.